رفت و برگشت حج. حالا شما دو ساعت، سه ساعت سوار مى‌شوید با طیاره با راحتى مى‌روید آنجا. آنوقت که مى‌رفتید، خانه‌اى تو کار نبود که شما بروید. شما خودتان باید بروید تهیه بکنید و خودتان بروید زحمت بکشید. آن هم آن خانه‌هایى که بودند و آن وضع و آن کثافتى که در آنوقت بود. حالا خانه برایتان تهیه کرده‌اند. خوب، شما حاجى هستید، شما مسلمانى هستید که مى‌خواهید به داد مسلمین برسید، به داد مستضعفین جهان برسید. اینقدر بالا نبرید توقعات خودتان را که خداى تبارک و تعالى یک وقت خداى نخواسته امر بفرماید که ا ینجور نشود، و نمى‌شود آنوقت، آنوقت گرفتارى زیاد مى شود.

باید شما آقایان روحانیون، مردم را تذکر بدهید به اینکه اگر یک کمبودى هست، آقایان که رفتند کارها را کردند، زحمت کشیدند و دارند هم الان مى‌کشند، ولیکن بیشتر از آن قدرت‌شان که نمى‌توانند زحمت بکشند. به اندازه وسعشان، به اندازه قدرتشان زحمت کشیدند و کار انجام دادند، خانه تهیه کردند با آن سختى‌هائى که در آنجا هست، لکن نمى‌توانند بیشتر از این بکنند. اگر یک وقت دیدید یک چیزى کسرى دارید، نه اینکه آقایان نخواسته‌اند آقایان نتوانسته اند. وقتى نتوانستند چه بکنند؟ بگویند که آقایان حج نیائید براى اینکه ما مى‌توانیم براى شما یک جاى بزرگى درست کنیم و نمى‌دانم یک تفریحگاهى داشته باشیم و چه؟ یا نه، بیائید و یک قدرى هم توجه کنید به زحمت‌هائى که فقرا مى‌کشند.

مردم هم باید دنبال این امر باشند که مساله حج را یاد بگیرند

در هر صورت این وظیفه علمائى هست که در کاروان‌ها هستند، یعنى یکى از وظایفشان. یکى از وظایف مهم هم قضیه آشنا کردن مردم است به مسائل حج. بسیار آدم مى‌بینید که حج مى روند، زحمت مى‌کشند، لکن مساله حج را نمى‌دانند، آنجا گرفتار مى‌شوند. بعد که آمدند، بعد از چند سال سوال مى‌کنند که ما اینجور کردیم آیا حجمان درست است یا نه؟ ما اینطور نکردیم، آیا درست است یا درست نیست؟ آیا ما محرم هستیم باز یا نه؟

باید آقایان مردم را جلسه قرار بدهند، جلسه درس قرار بدهند، درس بدهند، مردم را به آداب حج را، واجبات حج را، محرمات حج را، اینها را بگویند. آدابش هم نشد، نشد، اما محرمات و واجبات را به مردم تعلیم کنند و هر روز داشته باشند، مردم هم موظفند که بروند پیش آقایان در این درس‌ها اگر دارند، بروند آقایان گوش کنند و مسائل حج را یاد بگیرند که بعدها گرفتار نشوند که وقتى که آمدند، من طوافم چه جورى بود، آیا درست است یا نه؟ وقتى مساله را یاد گرفتید، دیگر درست مى‌شود و عیبى پیداکند. این هم یکى از وظایفى است که همه دارند و روحانیون باید این وظیفه را در آنجا انجام بدهند و مردم هم باید دنبال این امر باشند که مساله حج را یاد بگیرند، نه اینکه ما فقط حج برویم و هر چه شد، شد دیگر. نه، این غیر از سایر جاهاست. خوب، انسان زیارت مى‌رود، اگر زیارتش هم چیزى نشد، دیگر اشکالى برایش پیدا نمى‌شود. اما اینجا اشکال پیدا مى‌شود بعد محرم مى‌ماند، بعد باید