آسيب شناخت حديث - مسعودى، عبدالهادى - الصفحة ١١٩ - گستره نقل معنا
هنگام انشاء و قرائت احاديث بسيار بلند و خطبههاي طولاني بويژه حکومتي کاتبان حضور داشتهاند و کمتر کسي به حفظ شفاهي آن اقدام ميکرده است. بسيارى از آنچه در اين ميان باقي ميماند نيز، چنان به هم شبيهاند که نميتوان آنها را متعارض و حتي گاه متفاوت دانست، مانند: روايات منقول از امام على عليه السلام در تحف العقول و نهج البلاغه با متون مشابه آن در غرر الحكم. ما روايات متعددي براي اثبات اين نکته در دست داريم، هر چند نقل معناي پر تفاوت نيز کم نمونه نيست. يک نمونه را در متن و يک دو نمونه را در پانوشت ميآوريم [١] . نمونه آورده شده در متن، حديثي است که با اسناد متعدد و از جمله از طريق امام رضا عليه السلام به امير مومنان، علي عليه السلام ميرسد. ـ ألا لا يَستَقبِحَنَّ مَن سُئِلَ عَمّا لا يَعلَمُ أن يَقولَ: «لا أعلَمُ». [٢] و (لا يَستَحيينَّ أحَدُ إذا سُئِلَ عَمّا لا يَعلَمُ أن يَقولَ: «لا أعلَمُ»). [٣] و( لا يَستَحيِ أحَدُكُم إذا سُئِلَ عَمّا لا يَعلَمُ أن يَقولَ: «لا أعلَمُ». [٤] و (لا يَستَحيِ الجاهل إذا سُئِلَ عَمّا لا يَعلَمُ أن يَقولَ: «لا أعلَمُ». [٥] نمونه ديگري از نقل معناي کم تفاوت، احاديث باب «مَن طَلَبَ عَثَراتِ المُؤمنينَ
[١] مانند سخن امام علي عليه السلام: مِن حِكمتِه (أي المرءِ المؤمنِ) علمُه بِنفسِه؛ از حکيم بودن انسان، خودشناسي او است، (بحار الأنوار، ج ٧٥، ص ٨١) با دو نقل ديگر: (مِن حكمته معرفتُه بِذاته)؛ از حکيم بودن انسان خودشناسي اوست، نزهة الناظر، حلواني، ص ٤٥، و (أفضلُ الحكمةِ معرفةُ الإنسانِ نفسَه و وقوفُه عندَ قَدْرِه)؛ برترين حکمت، خودشناسي انسان و نگاه داشتن حدّ و اندازه خويش است، غرر الحكم، آمدي، ح ٣١٠٥ .[٢] غرر الحکم: حديث ٦٧٥٨.[٣] غرر الحکم: حديث ١٠٢٤١.[٤] نهج البلاغه: حکمت ٨٢.[٥] عيون اخبار الرضا، ج ٢، ص ٤٨، ح ١٥٥.