آسيب شناخت حديث - مسعودى، عبدالهادى - الصفحة ٢١٢ - نمونهها

مهاجر از مردي ثَقَفي نقل مي‌کند که گفت: علي بن ابي طالب مرا به اخذ ماليات بانِقيا و يکي از روستاهاي کوفه، گماشت و در حضور مردم به من فرمود: «به گرفتن مالياتت بپرداز و در آن، جدّيت داشته باش و يک درهم آن را نيز فرو مگذار، امّا هنگامي که خواستي به دنبال کارت بروي، پيش من بيا». مرد ثقفي گويد: پيش امام رفتم، ايشان به من فرمود: «سخني که از من شنيدي، چاره‌اي [براي گرفتن حقّ بيت المال] بود. مبادا مسلمان يا يهودي و ترسايي را به خاطر درهمي ماليات، بزني يا حيوانِ کاري کسي را براي درهمي، به فروش بگذاري! زيرا ما فرمان يافته‌ايم که از مردم، مازاد مخارجشان را بگيريم». شاهد بحث، كلمه «عفو» است كه در گذشته، چندين کاربرد داشته؛ اما اکنون تنها معناى «گذشت و بخشش»، از آن به ذهن متبادر مي‌شود. دو شارح بزرگ حديث، فيض کاشاني و مجلسي اين حديث را، به درستي، بدين معنا تفسير نكرده اند؛ چراکه در اين صورت، معناى قابل فهم و صحيحي از جمله به دست نمي‌آيد. ملا محسن فيض كاشانى در جامع حديثى اش، الوافى، «عفو» را «ما جاء بِسهولهٍ» معنا كرده است؛ يعنى آنچه بدون فشار و تكلّف، به عنوان خراج مى دهند، و علامه مجلسى در مرآة العقول، شرح مبسوط كافى، آن را به معناى «زياده» يا «ميانه» تفسير كرده است. البته «زياده (آنچه از خرج خود زياد آورند)»، بهتر و درست تر به نظر مى رسد و با کاربرد اين واژه در آيه وَيَسْئَلُونَكَ مَاذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ[١] نيز سازگار است. [٢] نمونه دوم: بي‌توجهي به تحوّل معنايي، گاه در مباحث فقهى نيز مشكل‌آفرين است. براي نمونه، واژه «حَرم» در معناى امروزين، بيشتر براي مرقدهاى پاک امامان و امام زادگان به کار مى رود و به طور مثال، اگر گفته شود: «حرم امير المؤمنين على عليه السلام»، مرقد آن حضرت در نجف، به ذهن متبادر مى شود، نه كوفه كه شهرى