آسيب شناخت حديث - مسعودى، عبدالهادى - الصفحة ١٧٩ - اشتراك در هيئت

بر اين پايه، منظور حضرت اين بوده است كه امّتش از شهرها، به مراكز دانش بيايند و بروند تا دين را فرا گيرند، نه اين‌كه در آن اختلاف كنند. [١] در روايات ديگري نيز واژه «اختلاف»، به اين معنا آمده است؛ مانند آنچه در زيارت «جامعه كبيره»، خطاب به اهل بيت مى گوييم و آنها را «مُختلَفُ الملائكة» مى خوانيم. مهم تر آن‌كه، اين واژه در آيات متعدّدي از قرآن كريم نيز بدين معنا به كار رفته است؛ مانند اين آيه: [٢] إِنَّ فِى خَلْقِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ الَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَأَيَاتٍ لِاُّوْلِى الْأَلْبَابِ. [٣] راستي‌که در آفرينش آسمانها و زمين، و در پىِ يكديگر آمدن شب و روز، براى خردمندان، نشانه هايى [قانع كننده ] است. گفتنى است اين حديث با همين معناى دو دستگى نيز توجيه شده است. [٤]

اشتراک در هيئت

شايان ذكر است كه گاهي به کار رفتن يک واژه در چند معنا، حاصل چندمعنايي مادّه آن نيست؛ بلکه از مشابهت دو هيئت يک مادّه و دو صيغه از يک ريشه، پديد آمده است. [٥] اين امر در زبان عربى، به دلائل مختلفي اتفاق مي‌افتد؛ از آن جمله، تفاوت حرکتي برخي از حروف کلمه است؛ همچون «زور» به ضمّ و فتح «زاء» و نيز «حَسَنان» به فتح «حاء» و «سين» و «حِسْنان» به کسر «حاء» و سکون «سين». سبب ديگر، تغييرات حاصل از اعلال کلمه است؛ مانند دو معنايي شدن «مُختار» و «مُرتاب». چند نمونه از تفاوت‌ها و تغييرات پديدآمده را بررسي مي‌کنيم:

---

[١] بحار الأنوار، ج ١، ص ٢٢٧؛ ر.ک: مجله علوم حديث، شماره ٩، مقاله «عرضه حديث».[٢] ر.ک: بقره/ ١٦٤؛ يونس/ ٦؛ مؤمنون/ ٨٠.[٣] آل عمران/ ١٩٠.[٤] بحار الأنوار، ج ١، ص ٢٢٧.[٥] اين تفاوت حرکتي گاه در لامُ الفعل ماضي و مضارع وجود دارد و در معناي مادّه اثر مي‌نهد امّا در اسم فاعل و مفعول و برخي ديگر از مشتقات بازتاب ندارد و از اين رو اسم فاعل‌ها و اسم مفعول‌هاي چندمعنايي متعدّدي پديد مي‌آيند.