آسيب شناخت حديث - مسعودى، عبدالهادى - الصفحة ١٩٩ - ٢١ خلط لغت و اصطلاح

بر زمين باشد، نه بر خوردني‌ها و پوشيدني‌ها و فرش و تسبيح و اين گونه اشياي ساخته دست بشر. با اين حال، امام صادق عليه السلام سجده بر «خُـمرَة» را جايز و حتي جزء سنّت دانسته است: السجودُ على الأرض فريضةٌ وعلى الخُمرَةِ سنّةٌ. [١] شايد فارسي‌زبانان، گمان کنند که چون خمره از گِل ساخته مي‌شود، مي‌توان آن را خاکِ برگرفته از زمين شمرد و تکه‌اي از آن را مانند مُهر دانست. عرب‌زبانان هم ممکن است معناي امروزي و رايج «خُمرَة»؛ يعني «مايه خمير»، به ذهنشان خطور کند؛ در حالي که معناي ديگري هم دارد و همه فقيهان با کمک احاديث و قرينه‌هاي بسيار، آن را به درستي، به همان معناي ديگر؛ يعني «سجّاده‌ کوچکِ بافته‌شده از شاخه نخل خرما» [٢] گرفته‌اند. ايشان با استفاده از همين احاديث، سجده بر حصير را جايز دانسته‌اند.

٢١. خلط لغت و اصطلاح

معناى اصطلاحى، نتيجه تحوّل معنايى واژه نزد گروهي خاصّ ـ و نه همه عرف و اجتماع ـ است؛ بدين ترتيب که دسته‌اي از مردم يا دانشمندان يک علم خاص، معناى عرفى واژه اى را تغيير داده‌ و آن را براى معناى مقصود خود، به کار گرفته‌اند. اين معناى جديد، گاه تفاوت چشمگيرى با معناى اصلى و عرفى خود دارد و گاه ارتباط‌هايش را با آن حفظ کرده است. گفتني است معناي اصطلاحي مي‌تواند تنها در مواقع خاصي مقصود باشد و متکلم و نويسنده‌اي که واژه را در معناي اصطلاحيش به کار برده، همان واژه را در جايگاهي ديگر به معناي اصلي و لغويش به کار ببرد. بر اين پايه، دو گونه آسيب محتمل است: نشاندن معناي اصطلاحي به جاي معناي لغوي، و نشاندن معناي لغوي به جاي معناي اصطلاحي.