ترور و دفاع مشروع - برجی، یعقوبعلی - الصفحة ٦٥ - ١-٤ تجاوز

١. آيا انسان تنها در صورت وقوع تجاوز حق دفاع دارد يا اينكه در برابر خطر تجاوز حق دفاع پيش‌گيرانه را دارد؟ و بر فرض كه حق دفاع پيشگيرانه را داشته باشد آيا لازم است علم به خطر تجاوز داشته باشد يا با اطمينان به خطر تجاوز مى‌تواند دفاع كند؟

٢. آيا در دفاع علم به قصد تجاوز كافى است يا امكان تجاوز هم لازم است؟

٣. آيا بعد از دفع خطر انسان حق دارد به عنوان دفاع از متجاوز انتقام بگيرد؟

٤. آيا انسان تنها در برابر متجاوز مسئول حق دفاع دارد يا در برابر تجاوز افراد غير مسئول و حيوانات نيز حق دفاع دارد؟

الف. خطر تجاوز:

در پاسخ به اين سؤال كه آيا تنها در صورت وقوع حمله است كه انسان حق دفاع دارد يا اينكه در برابر خطر حمله و تجاوز نيز حق دفاع پيشگيرانه براى انسان محفوظ است، فقيهان پاسخ روشن و صريحى نداده‌اند؛ امّا با دقت در تعبيرات فقيهان به دو نظر در اين مسأله مى‌توان دست يافت. گروهى از فقيهان براى تحقق عنوان دفاع از كلمه «خاف» بهره جسته‌اند؛ اين تعبير نشان مى‌دهد كه از نگاه اين گروه با خوف از تجاوز دشمن عنوان «دفاع» احراز مى‌شود و نيازى به وقوع تجاوز نيست. بنابر اين دفاع پيشگيرانه از نگاه اين گروه مشروع و مورد تأييد شرع است. نخستين اثر فقهى كه در آن از واژه خوف استفاده شده كتاب «الكافى فى الفقه» است. فقيه ژرف‌انديش حلبى در اين اثر نگاشته است:

اگر از سوى كافران و جنگ‌طلبان خوف تجاوز به بعضى سرزمين‌هاى اسلامى برود، بر اهالى تمام اقليم‌ها است با دشمنان متجاوز نبرد كنند و از سرزمين اسلامى دفاع كنند. [١]

فقيهانى همانند سيد ابن زهره [٢]و علامه حلى در بعضى كتابهايش و شهيد اول [٣]از همين واژه خوف استفاده كرده‌اند. در مقابل اين گروه اكثر فقيهان بر اين باورند كه با وقوع تجاوز است كه موضوع دفاع محرز مى‌شود. و ظاهر اين سخن آن است كه دفاع پيشگيرانه از نگاه اين گروه دفاع مشروع نخواهد بود.