ژان ژاك روسو مبناى حق دفاع را حفظ حقوق اجتماعى مى‌داند. [١]گروه سومى از حقوقدانان معتقدند كه دفاع در مقابل تعرض ظالمانه نوعى جبران بدى با بدى است. هگل مى‌گويد: «حمله، نفى حق است و دفاع، نفى اين نفى و بنابراين اثبات حق.» [٢]گه‌ير ) reyeG( معتقد است كه دفاع پاداش مشروع بدى و زيانى است كه از تعرض توليد مى‌شود و بدين نحو بدى جبران شده و از جبران آن استقرار نظم جامعه نيز تأمين مى‌گردد. [٣]

٢. تاريخچه دفاع مشروع در حقوق بين‌الملل

تاريخچه دفاع مشروع را مى‌توان به سه مرحله تقسيم كرد.

١-٢. دوره باستان

دفاع مشروع حقوق طبيعى انسان بلكه لازمه ادامه حيات هر جاندارى است. بر اساس اين حق از دوران باستان جنگ‌ها را به دو دستۀ جنگ‌هاى مشروع و جنگ‌هاى نامشروع تقسيم كرده‌اند. سيسروس رومى (١٠٦-٤٣ ق. م) اولين كسى است كه نظريه جنگ مشروع را مطرح ساخت و توانست در دوران باستان، توسل بى قيد و شرط به زور و جنگ را تا اندازه‌اى محدود كند نظريه جنگ مشروع در اديان الهى از جمله يهود، مسيحيت و اسلام مورد قبول واقع شده است. يهوديان معتقدند كه مردمى برگزيده هستند و تمام جنگ‌هايى كه در جهت منافع ملّت يهود انجام مى‌دهند عادلانه و مشروع است. [٤]

نظريه جنگ مشروع، با ظهور دين مسيح و اقتدار و نفوذ روزافزون علماى مسيحيت و شكل‌گيرى «حقوق كليسايى» به اوج تحول خود رسيد. [٥]

[١] . كاتوزيان، ناصر، فلسفه حقوق، ص ٥٦ و ٥٧. به عقيده روسو، انسان موجودى اجتماعى است و مكلف به رعايت حقوق و نظاماتى است كه براى حفظ و بقاى اجتماع‌او لازم است. به محض اين‌كه اين قرارداد اجتماعى، در اثر اقدام بى‌رويه و ضد اجتماعى فردى نقض گرديد، عضوى كه حقوق و منافعش به خطر افتاده، موظف است كه حق و عدالت را به وسايل مقتضى برقرار سازد (باهرى، دكتر محمد، حقوق جزاى عمومى، ص ٢٤٢) .
[٢] . باهرى، محمد، همان، ص ٣٠٥.
[٣] . همان. نظريه‌هاى ديگرى درباره فلسفه حقوقى دفاع مشروع ارائه شده كه براى رعايت اختصار از ذكر آنها خوددارى مى‌شود. ر. ك. عباس اقبال، دفاع مشروع، ص ١٩ تا ٣٦.
[٤] . ضيائى بيگدلى، محمدرضا، «مشروعيت جنگ و توسل به زور از ديد حقوق بين‌الملل» ، مجله سياست خارجى.
[٥] ١. Droit Canonique.