١. برخى، آغاز «غيبت صغرا» را از جريان سرداب مى دانند؛ يعنى زمانى كه مأموران «معتمد»، خليفه عباسى منزل آن حضرت را در «سامرا» مورد تاخت و تاز قرار دادند تا آن حضرت را دستگير كنند، آنان معتقدند: حضرت «حجت» از اين تاريخ به بعد از ديده ها پنهان و «غيبت صغرا» ى آن حضرت آغاز شد.

ما در صفحات آينده در بحث داستان سرداب، خواهيم گفت كه اين سخن از اساس نادرست است و امام مهدى (ع) از هنگام حمله عباسيان به سرداب از ديده ها پنهان نشد، بلكه قبل از آن، غيبت آن حضرت (ع) آغاز شده بود.

٢. برخى همانند شيخ مفيد، آغاز غيبت صغرا را از هنگام ولادت آن حضرت مى دانند.[١] اين نظر برخلاف نظر مشهور است و اكثر علماى اماميه اين نظر را قبول ندارند.

٣. نظر سوم اين كه، آغاز غيبت صغرا از هنگام شهادت ابو محمد، امام حسن عسكرى (ع) و آغاز سفارت اولين سفير امام مهدى (ع)، «عثمان بن سعيد عمرى» از تاريخ هشتم ربيع الاول سال (٢٦٠ ق.)، آغاز شد و اين دوره تا تاريخ پانزدهم شعبان سال (٣٢٩ ق.) هنگام درگذشت آخرين نايب خاص حضرت، «على بن محمد سمرى» به مدت ٦٩ سال و اندى ادامه داشت.[٢]

اين ديدگاه مورد قبول اكثريت قاطع علماى اماميه است.[٣] دوره اختفاى امام مهدى (ع) جزو غيبت صغراى آن حضرت نيست؛ زيرا غيبت صغرا، مربوط به عصر امامت آن حضرت است و در طول غيبت صغرا، حضرت چهار سفير داشت.

چند سالى كه آن حضرت در زمان پدر گرامى اشان (امام حسن عسكرى (ع)) در اختفا به سر مى برد، دوره امامت آن حضرت است، به بيان ديگر در دوره غيبت صغرا دو خصيصه و جود داشت، يكى امامت امام مهدى (ع) و ديگر سفارت و نيابت «نواب اربعه»، كه با توجه به اين دو خصيصه دوره اختفا جزء غيبت صغرا به حساب نمى آيد.[٤] چون كه هيچ يك از اين دو خصيصه در دوره اختفا وجود نداشت.

ب) شهادت امام حسن عسكرى (ع)

«معتمد» خليفه عباسى همواره از محبوبيت و پايگاه اجتماعى امام ابو محمد عسكرى (ع) نگران بود و هنگامى كه دانست با وجود همه محدوديتهايى كه نسبت به آن حضرت روا داشته بود، نه تنها از پايگاه مردمى و نفوذ معنوى آن حضرت كاسته نشده، بلكه بيش از پيش محبوب دلهاى مردم گرديده، بر نگرانى و وحشتش افزوده شد و سرانجام در صدد قتل آن حضرت برآمد و به شكل مرموزانه و مخفيانه، حضرت را مسموم نمود،[٥] و شيعيان را از بهره مندى انوار هدايت آن امام همام محروم ساخت.

اين گونه به شهادت رساندن در گذشته نيز وجود داشت و در موارد متعددى خلفاى اموى و عباسى اين‌