ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٣١ - زمينه پيدايش فرقه هاى جديد شيعى بعد از رحلت امام عسكرى (ع)

زمينه پيدايش فرقه هاى جديد شيعى بعد از رحلت امام عسكرى (ع)

اختفاى ولادت آن حضرت باعث شد تا برخى از شيعيان در آغاز رحلت امام حسن عسكرى (ع) در امر امامت دو امام يازدهم و دوازدهم (ع) دچار شك و ترديد شوند، (چون طبق عقيده شيعه امام يازدهم بايد پسرى داشته باشد تا او امام دوازدهم گردد، حال اگر امام يازدهم پسر نداشته باشد، در امامتش ترديد مى شود.) به طورى كه نوشته اند: بعد از رحلت امام عسكرى (ع) پيروان آن حضرت به ١٤ يا ١٥ فرقه منشعب شدند،[١] بلكه بنا به نقل برخى از مورخان، پيروان آن حضرت ٢٠ فرقه شدند.[٢]

اختفاى ولادت و زندگى امام مهدى (ع) از يك سو، و ادعاى امامت «جعفر» از سوى ديگر موجب شد تا شيعيان در اين عصر پريشان شوند. با وجود اين پريشانى فكرى و عقيدتى، ديگر مذاهب اسلامى با شدت هر چه تمام تر شيعه اماميه را كوبيدند، «معتزله»، «اصحاب حديث»، «زيديه»، و به ويژه «عباسيان» در كوبيدن شيعه اماميه از هيچ كارى دريغ نكردند.

در واقع بعد از رحلت امام عسكرى (ع) از جهت شك و ترديد و تفرقه در مذهب، دوره اى براى شيعه يافت شد كه در تاريخ، بى نظير يا كم نظير بود. به همين جهت مى توان اين عصر را «عصر آشفتگى و حيرت شيعيان» نامگذارى كرد.

اما به مجرد آنكه شيعيان آن حضرت از راه هاى گوناگون و افراد موثق، از ولادت امام مهدى (ع) مطمئن شدند، تمامى آنان به امامت امام مهدى (ع) گرويدند و همه فرقه هايى كه در اين مقطع زمانى پديد آمده بودند، (جز مذهب اماميه اثنا عشرى) نابود شدند؛ امروزه براى اين فرقه ها هيچ پيروى وجود ندارد و تنها در كتابها به عنوان يك رويداد تاريخى از آن يادى به ميان آمده است، حتى در زمان «شيخ مفيد» نيز اين فرقه ها وجود خارجى نداشتند. شيخ مفيد در اين باره مى نويسد:

در اين سال (٣٧٣ ه) و در زمان ما، ديگر هيچ اثرى از اين گروهها باقى نمانده است و همه از بين رفته اند.[٣]

پى نوشتها:

\* برگرفته از كتاب تاريخ عصر غيبت: نگاهى تحليلى به عصر غيبت امام دوازدهم (ع).

[١]. الارشاد، شيخ مفيد، ج ٢، ص ٣٤٠.

[٢]. تاريخ الغيبة الصغرى، ص ٣٤٥.

[٣]. حياة الامام محمد المهدى (ع)، باقر شريف القرشى، ص ١١٤- ١١٥.

[٤]. سيدمحمد صدر در اين باره مى نويسد: «از برخى نقل شده است كه مدت غيبت صغراى حضرت حجت (ع) ٧٤ سال بود. اين يا مبنى بر تسامح است و يا آن كه آغاز غيبت صغرا را از هنگام ولادت حضرت مهدى (ع)؛ يعنى سال (٢٥٥ ق.) دانسته اند. و البته اين ادعا مبنى بر تسامح است. زيرا حضرت مهدى (ع) گرچه در زمان حيات پدر گرامى اش مخفى بود، ولى اين اختفا را نبايد جزء غيبت صغرا به حساب آورد. چون كه حضرت مهدى (ع) در زمان حيات پدر بزرگوارش مسئوليت امامت را بر دوش نداشت. به هر صورت بعد از پدر، اين منصب به آن حضرت موكول گرديده است.» (تاريخ الغيبة الصغرى، سيدمحمد صدر، ص ٣٤١).

[٥]. سيرة الائمة الاثنى عشر، هاشم معروف الحسنى، ج ٢، ص ٤٩٢.

[٦]. نهج الدعوات و منهج العبادات، على بن موسى بن محمد بن طاووس، ص ٢٧٥، (به نقل از: حياة الامام العسكرى (ع)، باقر شريف القرشى).

[٧]. الارشاد، مفيد، ص ٣٨٣ (به نقل از: حياة الامام العسكرى (ع)).

[٨]. كمال الدين و تمام النعمة، صدوق، ج ٢، ص ٤٧٣- ٤٧٤؛ بحارالانوار، مجلسى، ج ٥٠، ص ٣٢٧- ٣٢٩؛ الكافى، كلينى، ج ١، ص ٥٠٥.

[٩]. الارشاد، مفيد، ص ٣٦٢ (به نقل از حياة الامام العسكرى (ع)).

[١٠]. حياة الامام العسكرى (ع).

[١١]. الغيبة، شيخ طوسى، ص ٢١٦.

[١٢]. كمال الدين و تمام النعمة، صدوق، ج ٢، ص ٤٧٥.

[١٣]. الكافى، كلينى، ج ١، ص ٥٠٥؛ بحارالانوار، مجلسى، ج ٥٠، ص ٣٢٨- ٣٢٩؛ كمال الدين و تمام النعمة، صدوق، ج ٢، ص ٤٧٦.

[١٤]. سيرة الائمة الاثنى عشر، هاشم معروف الحسنى، ج ٢، ص ٥٣٤.

[١٥]. كمال الدين و تمام النعمة، ج ٢، ص ٤٧٥.

[١٦]. همان، ج ٢، ص ٣٧٩؛ سيرة الائمة الاثنى عشر، ج ٢، ص ٥٣٤- ٥٣٥؛ الكافى، كلينى، ج ١، ص ٥٠٥.

[١٧]. الغيبة، شيخ طوسى؛ الكافى، ج ١، ص ٥٠٥.

[١٨]. الغيبة، شيخ طوسى، ص ١٧٦؛ كمال الدين، ج ٢، ص ٣٨٤.

[١٩]. منتخب الاثر، لطف اللّه صافى، ص ٣٧٢.

[٢٠]. ر. ك: حياة الامام محمد المهدى (ع)، باقر شريف القرشى، ص ١١٥- ١٢٠.

[٢١]. الكافى، كلينى، ج ١، ص ٣٣٧: كمال الدين و تمام النعمة، صدوق، ج ٢، ص ٤٤٠.

[٢٢]. اقتباس از: مجله حوزه، ش ٧١- ٧٠، ويژه بقية اللّه الاعظم (ع)، ص ٤٤- ٤٥.

[٢٣]. بحارالانوار، مجلسى، ج ٥٢، ص ٥١.

[٢٤]. الغيبة، شيخ طوسى، ص ٢١٦.

[٢٥]. ر. ك: «كمال الدين و تمام النعمة» شيخ صدوق، ج ٢، ص ٤٨٢- ٥٢٢.

[٢٦]. پژوهشى پيرامون زندگانى نواب خاص امام زمان (ع)، على غفارزاده، ص ٣٣.

[٢٧]. ر. ك: مجله حوزه، ش ٧١- ٧٠ ويژه بقية اللّه الاعظم (ع)، ص ٧٢- ١٢٢.

[٢٨]. فرقه هايى كه پس از درگذشت امام حسن عسكرى (ع) به وجود آمدند، در كتاب «فرق الشيعة، نوبختى» ١٤ فرقه بيان شده است و در كتاب بحارالانوار، علامه مجلسى، جلد ٣٧، و الفصول المختاره، شيخ مفيد نيز همان ١٤ فرقه بيان شده است. اما سعد بن عبداللّه در كتاب المقامات و الفرق، تعداد آن را به ١٥ فرقه رسانده است.

[٢٩]. مسعودى در مروج الذهب مى نويسد: پس از وفات حسن بن على (ع) پيروان وى اختلاف كردند و ٢٠ فرقه شدند و ما دلايل هر فرقه را درباره عقيده مذهبى كه دارد و آنچه درباره غيبت مى گويند در كتاب «سيرالحيات» و كتاب «المقالات فى اصول التديانات» آورده ايم. (مروج الذهب، مسعودى، ج ٢، ص ٥٧٢).

[٣٠]. الفصول المختاره، ص ٣٢١، مجله حوزه، ش ٧١- ٧٠، ص ٧٠.