از اينجا استفاده مى‌كنيم كه از زمان امام جواد عليه السلام گلواژه ناحيه مقدّسه به امامان عليه السلام اطلاق مى‌شده است و اختصاص به حضرت بقيةالله، ارواحنا له الفداء، نداشته است.

مجلسى اوّل در مورد ابراهيم‌بن محمّد همدانى مى‌نويسد:

از اصحاب امام رضا عليه السلام، امام جواد عليه السلام و امام هادى عليه السلام و وكيل ناحيه مقدّسه بود.[١]

مرحوم مامقانى از امام جواد عليه السلام روايت كرده است كه خطاب به ابراهيم‌بن محمّد در نامه‌اش مرقوم فرمودند:

«من به دوستانم در «همدان» نامه‌اى نوشته، آنها را به اطاعت از تو توصيه نموده و اعلام كرده‌ام كه من جز تو وكيلى ندارم.»[٢]

آنگاه نتيجه گرفته است كه او بدون ترديد، از وكلاى ناحيه مقدّسه مى‌باشد[٣] و اضافه مى‌كند كه ابراهيم و فرزندانش از وكلاى ناحيه مقدّسه بوده‌اند.[٤]

علّامه حلّى نيز بر وكالت او از ناحيه مقدّسه تصريح نموده است.[٥]

در «رجال كشى» نيز به وكالت ابراهيم تأكيد شده و از ديدار پسرش محمّدبن ابراهيم با امام هادى عليه السلام سخن رفته است.[٦]

با اين تصريحات و تأكيدات، شبهه‌اى نمى‌ماند در اينكه واژه «ناحيه مقدّسه» اختصاص به وجود مقدّس حضرت بقيّةالله، ارواحنا فداه، ندارد؛ بلكه از زمان امام جواد عليه السلام به بعد، از روى تقيّه به امامان معصوم عليه السلام اطلاق مى‌شد.

زيارت ناحيه مقدّسه‌

در ميان زيارت‌هاى خاصّه امام حسين عليه السلام دو زيارت، به عنوان «زيارت ناحيه مقدّسه» معروف شده است:

١. زيارت صادره از ناحيه امام هادى عليه السلام كه به سال ٢٥٢ ه-. ق. پيرامون زيارت شهداى كربلا صادر شده است كه ان‌شاءالله در شماره ديگرى در اين باره سخن خواهيم گفت؛

٢. زيارت صادره از ناحيه مقدّسه، به عنوان زيارت مختصّه سالار شهيدان در روز عاشورا كه موضوع بحث اين نوشتار مى‌باشد.

منابع زيارت ناحيه مقدّسه‌

شمارى از منابع زيارت ناحيه مقدّسه را به ترتيب تسلسل زمانى، در اينجا مى‌آوريم:

١. مزار كبير شيخ مفيد (٣٣٦- ٤١٣ ه-. ق).

از شيخ مفيد (ره) دو كتاب پيرامون زيارات به يادگار مانده: ١. «المزار الصّغير»؛ ٢. المزار الكبير.

نجّاشى در ضمن تأليفات شيخ مفيد، از كتاب المزار الصّغير نام برده است.[٧]

از اين تعبير استفاده مى‌شود كه شيخ مفيد كتاب ديگرى به عنوان المزار الكبير دارد.

از مزار صغير شيخ مفيد چندين نسخه خطّى موجود است:

سه نسخه در «كتابخانه آستان قدس رضوى»، به شماره‌هاى: ٤٥٠، ٣٢٨٩ و ٣٤١٣؛

يك نسخه در «كتابخانه گوهرشاد»، به شماره ١٠٧٧؛

هشت نسخه در «كتابخانه مرحوم آيت‌الله مرعشى»، به شماره‌هاى: ٤٩٠، ٩٥٠، ٣٣١٤، ٣٣٤٢، ٤٦٧٥، ٤٩٣٨ و ٧٨١١؛

يك نسخه در «كتابخانه مرحوم آيت‌الله گلپايگانى» به شماره ١٣٩/ ٢٦؛

و نسخه‌اى از ترجمه فارسى آن در كتابخانه آستان قدس رضوى، به شماره ٣١٢٧.

كتاب مزار صغير را مرحوم آيت‌الله سيّدمحمّدباقر موحّد ابطحى تحقيق كرده و در سال ١٤٠٩ ه-. ق. از سوى «دارالامام المهدى عليه السلام» چاپ و منتشر شده است و يك بار ديگر در سال ١٤١٣ ه-. ق. از سوى كنگره جهانى شيخ مفيد، در ضمن مجلّد پنجم آن چاپ شده است.

امّا مزار كبير شيخ مفيد تاكنون در دسترس نبوده است تا اخيراً نسخه‌اى از آن پيدا شده و توسط پژوهشگر معاصر، آقاى احمدعلى مجيد حلّى- مقيم «نجف اشراف»- تحقيق شده و به عنوان بيست و چهارمين كتاب از سرى «مصادر بحارالانوار» در تاريخ ١٤٣٤ ه-. ق. در «قم» چاپ و منتشر شده است. قديمى‌ترين منبع زيارت ناحيه‌