عزاداران، همانند مؤمنان، داراى درجات و مراتب مختلفى هستند كه هر مرتبه، درجه و جايگاهِ عزادار را در نظام انسانيّت و در نزد خداوند و نيز ميزان قرب او را به سيّدالشّهداء عليه السلام نشان مى‌دهد.

البتّه تمامى درجات عزادارى، داراى اجر و ثواب الهى است و هر مرتبه خير و ثوابى را نصيب عزادار مى‌كند.

مرتبه اوّل عزادارى‌

در اين مرتبه، عزادار در قلب خود از مصيبت وارده به سيّدالشّهداء عليه السلام، غمگين و ناراضى است؛ بدون اينكه غم و نارضايتى خود را معمولًا بروز دهد. اين مرتبه، كمترين درجه عزادارى است و پايين‌تر از آن، مرتبه دشمنان حضرت است؛ يعنى مرتبه‌اى كه شخص به مصائب حسينى آگاه شود و ناراحت نگردد و به آن راضى باشد.

كسانى كه در مرتبه اوّل عزادارى هستند، از هر دين و آيينى كه باشند، به خاطر اندوه قلبى‌شان براى مصيبت امام حسين عليه السلام، در نزد خداوند از ثواب و پاداشى به تناسب عقيده‌اشان برخوردار خواهند بود.

مرتبه دوم عزادارى‌

در اين مرتبه، عزادار غم و نارضايتى خود را به شكل‌هاى گوناگون، از قبيل گرفتگى چهره، گرفتن حالت بغض و اندوه (تباكى)، گريه كردن، پوشيدن لباس عزا، به سينه و سر زدن و ... بروز مى‌دهد و در اين كار، گاهى تنها و گاهى به همراه ديگران عزادارى مى‌كند.

گرايش عزاداران كليمى، مسيحى و پيروان ساير مذاهب كه براى امام حسين عليه السلام گريه مى‌كنند و نيز احساسى كه به آن حضرت دارند، نشان‌دهنده اين حقيقت است كه حضرت براى آنها يك غريب آشنا است.

حقيقت اين است كه همه معصومان عليه السلام، به خصوص وجود مقدّس سيّدالشّهداء عليه السلام در وجود همه انسان‌ها حضور و پرتويى دارند كه ما در اين‌باره، در مرتبه چهارم عزادارى توضيح كافى و مبسوط داده‌ايم.

مرتبه سوم عزادارى‌

در اين مرتبه كه شيعيان حضرت، بيشترين اعضاى آن را تشكيل مى‌دهند، عزادار تنفّر و اعتراض خود را نسبت به عاملان مصيبت و جنايت‌كاران در حقّ سيّدالشّهداء عليه السلام و يارانش و به‌طور كلّى همه اهل بيت عليه السلام اظهار مى‌كند و بر آنها لعن و نفرين مى‌فرستد؛ آنچه موجب شده كه عزادار از مرتبه دوم، به مرتبه سوم ترقّى كند، شناخت و معرفتى است كه عزادار به‌وجود مقدّس سيّدالشّهداء عليه السلام پيدا كرده و اعتقاد بالاترى است كه نسبت به آن حضرت و آيين او يافته است.

در اين مرتبه، عزادارى به نيّت كسب ثواب، برآورده شدن حاجت‌ها و عرض ادب، صورت مى‌گيرد.

از بررسى اين سه مرتبه، به خوبى فهميده مى‌شود كه عنصر اصلى در اين سه مرتبه، عنصر عواطف و احساسات است. بررسى دقيق آثار هنرى، نوحه‌ها و اشعار عاشورايى به خوبى نشان مى‌دهد كه عزادارى در اين سه مرحله، غالباً در سطح عواطف و احساسات است و عزادار به مراحل و مراتب بالاتر راه پيدا نكرده است.

عزادارى و آفت‌هاى آن‌

در اينجا، بايد اعتراف كنيم كه حذف شدن عنصر معرفت از عزادارى‌ها و محوريّت مسائل عاطفى و تكيه بر ظواهر و رها كردن فلسفه و حكمت عزادارى‌ها و بزرگداشت‌ها و نيز تبديل شدن گريه و سوگوارى از يك وسيله خوب و كار آمد به يك هدف اصلى، موجب شده است كه اين‌گونه مجالس خاصيت و كاركرد اصلى خود را از دست بدهد.

آفات عزادارى در مرتبه سوم‌

متأسّفانه در مرتبه سوم، تحريف‌ها، روش‌هاى ناپسند و بدعت‌هاى خطرناكى كه با فلسفه عزادارى و روح حماسه حسينى در تضادّ هستند، به‌وجود آمده است.

يكى از دلايل عمده و اصلى اين‌گونه روش‌ها، بدعت‌ها و تحريف‌ها، همان متوقّف ماندن اين مرتبه از عزادارى در سطح احساسات و اتّكاى محض به گريه و عواطف است.

در اين مرتبه، گريه كردن و گرياندن- و نه چيز ديگر- نقش اصلى را دارد و انگيزه اصلى عزادارى است و جنبه‌هاى حماسى و معرفتى يا اصلًا سهمى ندارند يا سهمى بسيار ناچيز دارند؛ زيرا در اين مرتبه، بيشتر تشريح چگونگى حادثه عاشورا اهمّيت دارد، نه درس‌ها و پيام‌هاى آن. بديهى است كه وقتى گريه كردن و گرياندن علّت و هدف اصلى عزادارى شد، شيطان و نفس وسوسه‌گر، در دروغ‌پردازى و تحريف و نيز اختراع حركات، روش‌ها و اشعار ناپسند و غيرمنطبق با حقيقت دين و قيام امام حسين عليه السلام، تأثيرگذار هستند.

در اين مرتبه، بُعد عاطفى، گريه و سوگوارى، جاى حماسه، عمل و معرفت را گرفته است؛ لذا هيچ خطرى از اين مجالس، دشمنان امام حسين عليه السلام و امام زمان عليه السلام را تهديد نمى‌كند. به همين دليل در طول تاريخ، طاغوت‌ها و ستمگران از اين مجالس ترس نداشتند؛ بلكه خود نيز به برپايى چنين مجالسى اقدام مى‌كردند تا با عوام‌فريبى، باطن زشت و ظلم‌هاى خود را در پشت صورت مقدّس عزادارى سالار شهيدان بپوشانند.

به جز اين دو گروه، يعنى دوستان و شيعيان نادان و حاكمان ظالم و مدّعى محبّت اهل بيت عليه السلام، دسته سومى نيز از اين‌گونه مجالس كم خاصيت و تحريف شده، سود مى‌برند و آن گروه كفّار و مستكبران هستند كه از مجالس عزادارى حقيقى و بصيرت عزاداران حقيقى، ضربه‌هاى مهلك و كوبنده‌اى خورده‌اند.

مرتبه چهارم (شناخت معصومان عليه السلام و انواع مصائب آنها)

اساساً آنچه عزادار را از مرتبه سوم كه مرتبه مشترك بين مسلمانان و غيرمسلمانان است، بالاتر مى‌برد و در گروه عزاداران و شيعيان حقيقى معصومان عليه السلام وارد مى‌سازد، صفاى باطن و بالا رفتن ميزان محبّت و