و در ميان مردم براى (اداى) حج بانگ برآور تا (زائران) پياده و (سوار) بر هر شتر لاغرى- كه از هر راه دورى مى آيند- به سوى تو روى آورند.» بانگ دعوت ابراهيم خليل (ع) از بام تاريخ به گوش مى رسد كه همه انسان ها را به انجام فريضه حج دعوت مى كند. ابراهيم، برپا كننده بيت العتيق،

با دستان آسمانى اش خانه اى ملكوتى بنا مى كند كه دل هر بيننده اى را مجذوب عظمت و معنويت خود مى كند.

تاريخ كعبه، تاريخ فراز و فرود پرستش خدا در زمين مى باشد. زمانى عدّه اى با كمال خلوص و صفاى دل در كنار آن به بندگى و عبادت مشغول بودند و آنجا را براى زائران و مجاوران آماده مى كردند، زمانى عدّه اى كعبه را بتكده خويش كرده و محلّ پرستش هوا و هوس مى كردند، دوباره كعبه از وجود چنين الهه هاى دروغين پاك گرديده و پرستشگاه دوباره خداپرستان گرديده است. شهر مكّه در عصر جاهليت، مركز تجارى و از اين رو، مورد توجّه بود و از اقصا نقاط عالم براى خريد و فروش بدان مكان مى آمدند. در عين حال، اين شهر براى جهانيان آن زمان، داراى ارج و منزلتى معنوى نيز بوده است. آيات و روايات به روشنى بيان مى كنند كه اين شهر مركز معنوى بوده و كعبه ارج و منزلتى خاص نزد اقوام مختلف داشته است. براى مثال، به دو نمونه اشاره مى كنيم: الف) آيه ٢٧ سوره حج بيان مى كند كه حضرت ابراهيم (ع) مأمور به دعوت مردم آن زمان به انجام مراسم حج شده است.

ب) آيه ٩٦ سوره آل عمران مى فرمايد: «إِنَّأَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَ هُدىً لِلْعالَمِينَ» اين آيه به گفته برخى از مفسّران هم دلالت بر جنبه معنوى كعبه مى كند و هم جنبه مادّى آن، يعنى واژه «مباركاً؛ خير كثير» بر جنبه مادّى اشاره دارد و واژه‌ «هُدىًلِلْعالَمِينَ» بر جنبه معنوى.

از همين رو، در اين مقاله ابتدا به جايگاه كعبه در نزد ملّت هاى آن زمان پرداخته مى شود و سپس به جايگاه كعبه نزد اديان و مذاهب مطرح در عصر جاهلى مى پردازيم.

اعراب‌

پيش از ظهور اسلام، خانه خدا نزد اعراب ارج و منزلتى رفيع داشت و براى عرب، هيچ معبدى همانند كعبه داراى عظمت و منزلت نبود؛ زيرا آن را خانه خدا مى دانستند[٢] و از هر سو به زيارت آن مى آمدند و آن را بناى ابراهيم خليل (ع) مى دانستند. حج جزو دين عرب بود كه با عامل توارث در بين آنها باقى مانده بود.[٣] حتّى مى گويند: كعبه پيش از اسلام، در طول ٢٧ قرن نزد اعراب داراى جايگاهى رفيع بوده است.[٤] از جمله شواهد بر اين مسئله، قرار دادن بت هاى بزرگ در كعبه بوده است.[٥] در واقع، چون كعبه براى اعراب داراى ارزش و منزلتى رفيع بوده، بت هاى بزرگ خود را در آن قرار مى دادند و با تعظيم كعبه، آن بت ها را نيز تعظيم مى كردند.