از منظر عرفان، عالم هستى ناشى از تجلّيات و جلوه هاى خاصّ اسماء و صفت هاى گوناگون خداوند است. اسم اعظم حق تعالى نيز مظهرى دارد و آن مظهر، انسان كامل يا حقيقت محمّدى (ص) است. از آن رو كه پيامبر اعظم (ص) مظهر و مجلّاى اسم اعظم حق تعالى است، مقام و مرتبت او برتر از كلّ دايره هستى است؛ تمامى مراتب كمالى پيامبران پيشين در وجود مقدّس او جمع است. كتاب او نيز بر كتاب هاى انبياى پيشين برترى دارد؛ زيرا به حسب اختلاف مراتب آورندگان، «آورده» نيز تفاوت دارد؛ سعه محمول به قدر سعه حامل است. كتاب پيامبر اعظم (ص) نه تنها معارف پيشين را تصديق مى كند؛ بلكه بر آنها هيمنه و سلطه و اشراف دارد. به همين دليل، شريعت قرآن، خاتم همه شريعت هاست و ولايت اولياى قرآن نيز به حسب همين ميزان «ولايت ختميه» است.

در اين مقاله سعى بر اين است كه شخصيت پيامبر اعظم (ص) و جايگاه رفيع ايشان در نظام هستى از منظرى عرفانى مورد تبيين و بررسى قرار گيرد.

مظهريّت اسم اعظم و آينه تمام نماى حق‌

آفرينش عالم از ديدگاه عرفا، ظهور اسماء و صفات حق تعالى است. جهان، نظامى حساب شده با درجات تفكيكى دارد و هر مظهرى تقدّم و تأخّر خود را از تقدّم و تأخّر اسمى كه مظهر آن است، به دست آورده. بنابراين، هيچ يك از مراتب به تنهايى نمى‌توانند آينه تمام‌نماى حق واقع شوند؛ بلكه هر مرتبه‌اى از مراتب متعدّد هستى، نشانه و آيتى الهى يا اسمى از اسماى حق تعالى است. اطلاق لفظ «عالم» بر كلّ دايره هستى نيز بر همين وجه است؛ زيرا هر فردى از افراد عالم، علامت و نشانه‌اى بر اسمى از اسماى الهى است. بر اين اساس، عالم تكوين به اعتبار مجموع و لحاظ تمامى مراتب، حاكى از اسم جامع تمامى اسماء و صفات (اعم اعظم) مى‌باشد.[١] اسم جامع تمامى اسماء و صفات، اسم شريف «الله» است. اسم «الله»، اسم ذات متّصف به صفات و اسماء و جامع تمامى اسماست؛ به همين دليل آن را اسم اعظم خوانده‌اند.[٢] هر اسمى از اسماء را كه در نظر آوريم عبارت از ذات به اعتبار صفتى از صفات خواهد بود؛ مثلًا، عليم به اعتبار علم، يا قدير به اعتبار قدرت و مانند آن؛ به خلاف اسم «الله» كه ذات به اعتبار جميع صفات و به بيانى، اسم اعظم الهى است و جمله شريفه «الله اكبر» نيز همين معنا را مى‌رساند.[٣]

اسم اعظم، مثل ساير اسماء احتياج به مظهر دارد، بايد مظهر آن از حيث سعه وجودى محيط بر همه مظاهر باشد. حقيقت مقدّس محمّدى (ص) مظهر جامع اسم «الله» است. بر اين اساس، همان گونه كه اسم شريف «الله» در حقيقت و مرتبه بر همه اسماء مقدّم و بر جميع اسماء تجلّى نموده است، مظهر اين اسم جامع كه انسان كامل محمّدى (ص) است، بر همه مظاهر ديگر الهى مقدّم بوده و مى‌تواند به طور كامل مرآت حق‌نما باشد؛[٤] واسطه ظهور همه خيرات و بركات و سرمنشأ تحقّق عوالم جبروت و ملكوت و عالم شهادت است. از همه موجودات عالم امكان، چه ابداعى باشند يا تكوينى، نزولى باشند يا صعودى، كامل‌تر است و ذات مقدّسش در مرتبه حقايق هستى و موجودات عالم، امكان جلوه‌گرى پيدا مى‌كند.

هيچ يك از انبيا از اين منصب برخوردار نيستند؛ زيرا آنان مظهر تجلّيات اسماء و صفاتى هستند؛ امّا مقام نبى ختمى، مقام ولايت مطلقه است كه بر همه اشياء احاطه دارد. اوّلين جلوه ظهور و تجلّى حق با او شروع شده و به او نيز ختم مى‌گردد. هموست كه بدين مقام با بيان «كنت نبيّاً و آدم بين الماء و الطّين»[٥] اشاره‌