رسالة الحقوق از آثار جاودان، ماندگار، پر ارج و گران مايه‌اى است كه از سيد الساجدين امام زين العابدين على بن‌الحسين بن على بن ابى طالب (ع) براى شيعيان به يادگار مانده است و همواره مورد توجّه عالمان شيعه و عاشقان اهل بيت (ع) بوده و هست و اينك نيز، به يمن احياى آثار اهل بيت در جمهورى اسلامى، توجّهى‌خاص به اين رساله شريف از سوى عامّ و خاص در ميهن عزيز ما، مشاهده مى‌شود.

رسالة الحقوق در منابع متعدّدى نقل شده است كه قديمى‌ترين آنها عبارتند از:

١. «تحف العقول»، اثر حسن بن على بن حسين بن شعبه حرّانى؛

٢. «من لا يحضره الفقيه»، اثر ابى جعفر محمد بن على بن حسين بابويه قمى ملقب به شيخ صدوق؛

٣. و «خصال» شيخ صدوق.

هر سه كتاب از منابع معتبر، مورد استناد و متداول ميان شيعيان است.

امام سجّاد (ع) در مقدّمه رساله‌حقوق خود در بيان مبانى و فلسفه حقوق در اسلام مى‌فرمايد:

«بداى، خداى رحمتت كند، كه خداوند را بر تو حقوقى است كه در هر حركتى كه صورت دهى و هر سكونى كه بر آن بمانى و به هر مكانى كه درآيى و هر عضوى را كه بجنبانى و هر وسيله‌اى كه به كار گيرى آن حقوق تو را فراگرفته است. [اين حقوق همه در يك پايه نيست، بلكه‌] پاره‌اى از آن مهم‌تر و بزرگ‌تر از پاره‌اى ديگر است. بزرگ‌ترين حقّى كه خداى متعال براى خويش بر تو واجب ساخته، حقّ الله است كه اصل و بنيان همه حقوق است و بقيه حقوق، جملگى شاخه و برگ‌هاى آن است. آنگاه خداوند، حقوق تو را، از فرق سر تا نوك پايت، به تفاوت اعضاى بدن تو بر خودت واجب كرده است».

امام چهارم شيعيان، پس از اين مقدّمه به تبيين شاخه‌هاى مختلف حقوق مى‌پردازد و آنها را به شرح زير برمى‌شمارد:

١. حقّ خداوند؛ ٢. حقّ انسان بر خود؛ ٣. حقوق كارها [ى عبادى‌]؛ ٤. حقوق پيشوايان؛ ٥. حقوق رعيت؛ ٦. حقوق خويشاوندى.

آن حضرت در ذيل هر از يك شاخه‌هاى حقوق، فروع مختلفى را بر مى‌شمارند كه خلاصه آنها به شرح زير است:

حقّ انسان بر خود، شامل: حقّ نفس، حقّ زبان، حقّ گوش، حقّ چشم، حقّ پا، حقّ دست، حقّ شكم و حقّ عورت.

حقّ صدقه و قربانى؛

حقوق پيشوايان شامل: حقوق زيردست، حقّ متعلّم، حقّ همسر و حقّ مملوك.

حقّ خويشاوندى شامل: حقّ مادر، حقّ پدر، حقّ فرزند و حقّ برادر.

ديگر صاحبان حق شامل: حقّ آزاد كننده برده، حقّ برده آزاد شده، حقّ نيكوكار، حقّ اذان‌گو، حقّ امام جماعت، حقّ همنشين، حقّ همسايه، حقّ هم‌صحبت، حقّ شريك، حقّ مال و دارايى، حقّ طلبكار، حقّ معاشر، حقّ طرف مدّعى تو، حقّ كسى كه تو عليه او ادّعا دارى، حقّ مشورت كننده، حقّ مشورت شونده، حقّ اندرزخواه، حقّ اندرزگو، حقّ سالخوردگان، حقّ خردسال، حقّ سائل، حقّ مسئول، حقّ شادكننده، حقّ كسى كه از او به تو بدى رسيده، حقّ هم‌كيشان و حقّ اهل ذمّه.

مطالعه اين كتاب را به همه كسانى كه نمى‌خواهند در روز رستاخيز با كوله بارى از حقوق ادا نشده مردم، محشور شوند، توصيه مى‌كنيم.