بسيارى از بايسته‌هاى اخلاقى، حقوقى هستند كه بايد درباره همسايه رعايت شود. اين حقوق كه بيشتر جنبه اخلاقى دارند و اولياى دين به‌طور جدّى بر آنان تأكيده كرده‌اند، از دو ديدگاه مطرح مى‌شوند:

نخست، تأكيد و سفارش آنها به جايگاه و ضرورت حقوق همسايه و دوم، برشمردن مصداق‌هاى اين حقوق است. نكته مهم اين است كه جايگاه همسايه به گونه اى است كه پيامبر اكرم (ص) حقّ جداگانه‌اى براى اين گروه قائل شده است، بدون اينكه قيد كند پيرو كدام آيين، مذهب و ملّيت باشند. ايشان فرمود:

«همسايگان سه قسمند؛ همسايه‌اى كه سه حق دارد: حقّ همسايگى، حقّ اسلام و حقّ خويشاوندى؛ و همسايه‌اى كه دو حق دارد: حقّ اسلام و حقّ همسايگى و همسايه‌اى كه يك حق دارد و آن كافرى است كه فقط حقّ همسايگى دارد و بس».[١]

ملّا محسن فيض كاشانى در ذيل اين روايت آورده است: پس بنگر كه چگونه براى فرد مسلمان به محض همسايگى، حقوقى ثبت شده است.[٢]

چنانكه گفته شد، اين حق، دو طرفه است. از اين‌رو، امام صادق (ع) ملاك اين حق‌شناسى را در بيان خود به خوبى ترسيم فرموده است:

«براى مردم، آنچه را خودتان دوست داريد، دوست بداريد. آيا مرد حيا نمى‌كند كه همسايه‌اش نسبت به او حق‌شناس باشد و او نسبت به همسايه‌اش حق‌شناس نباشد».[٣]

مطلب بعدى، مصداق‌هاى حقوق همسايه است. دراين باره، به سخنانى از پيامبر اكرم (ص) و امام سجّاد (ع) اشاره مى‌كنيم. حقوق همسايه از ديدگاه پيامبر (ص) چنين است:

١. «اگر از تو يارى خواست، به فريادش برسى»؛

٢. «اگر از تو قرض خواست، به او قرض دهى»؛

٣. «اگر نيازمند شد، نيازش را برطرف ساز.»؛

٤. «اگر مصيبتى ديد، او را دلدارى دهد»؛

٥. «اگر خير و خوبى به او رسيد، به او تبريك و شادباش گويى»؛

٦. «اگر بيمار شد به عيادتش روى»؛

٧. «وقتى مُرد، در تشييع جنازه‌اش شركت كنى»؛

٨. «خانه‌ات را بلندتر از خانه او نسازى تا جلوى جريان هوا را بر او بگيرى، مگر آنكه خودش اجازه دهد»؛

٩. «هرگاه ميوه‌اى خريدى، براى او هديه بفرستى وگرنه مخفيانه ميوه را به خانه‌ات ببر»؛

١٠. «فرزندت را همراه ميوه بيرون نياور كه بچّه همسايه با ديدن ميوه در دست او ناراحت شود»؛

١١. «با بوى ديگت، او را ناراحت نكن، مگر آنكه مقدارى از غذاى آن را براى او بفرستى».[٤]

حقوقى كه در روايات نورانى از رسول خدا (ص) برشمرده شد، از مسائل اخلاقى كلان تا مسائل معنوى جزئى را دربردارد و اگر عمل به اين توصيه‌ها سرلوحه اخلاقى و رفتارى خانواده‌ها باشد، تأثير عظيمى در هدايت اخلاقى و شكوفايى معنوى جامعه انسانى خواهد داشت.

امام سجّاد (ع) نيز در كلامى شيوا تعدادى از اين حقوق را كه جنبه‌