شرح دعاى صباح - آقا نجفى قوچانى - الصفحة ٧٧ - بيان اجمالى في حسب المصطفوى
ظلمت مضمحل مىشود و مؤيّد اين مطلب تعبير «و نسلخ منه النّهار فاذا هم مظلمون» [١] خواهد بود، فتأمّل. [٢] و بنا بر اين وجه جهت تقديم ايلاج ليل در نهار بر عكس آن تقدّم آن ايلاج بر اين ايلاج است در خارج، چون خلقت زمين و آسمان كه شد روز بود و اوّل ايلاج ليل در نهار شد بعد ايلاج نهار در ليل واقع شد و ايلاج را به صيغه مضارع ذكر فرموده است به جهت افاده استمرار چو ايلاج هر يك در ديگرى هميشگى است مادامى كه فلك موجود باشد، چو سكون در فلك و فلكى روا نباشد، چنانچه در محلّش مبرهن شده است.
تأويل آن كه نهار وجود است و ليل ماهيّت است و در هر موجودى از ممكنات اين هر دو در يكديگر ايلاج شده است، ايلاج ماهيّت در وجود فناى او است در وجود و محاق شدن او است و ايلاج وجود در ماهيّت تسترّ او است به لباس تعيّن ماهيّت.
و تخرج الحىّ من الميّت و تخرج الميّت من الحىّ. [٣] يعنى: بيرون مىكنى مؤمن را از كافر و كافر را از مؤمن و عالم را از جاهل و جاهل را از عالم و نفس را كه حىّ بالذّات است از بدن كه ميّت بالذّات است بنا بر جسمانيّة الحدوث بودن نفس [٤] و بدن را كه ميّت بالذّات بود، از حىّ بالذّات كه نفس است، چو بدن از تنزّلات نفس است مثل براى كه در سر كوهها در هواى صاف پيدا
______________________________ [١] يس- ٣٧: ما روز را از آن برمىگيريم، ناگهان تاريكى آنها را فرا مىگيرد.
[٢] اين عبارت، چنانكه در قبل نيز اشاره شد، در مواردى به كار برده مىشود كه مطلب دقّت بيشترى مىطلبد و لذا امر به توقّف و تأمّل نموده و در حقيقت از شخص جوينده مىخواهد زود نگذرد و جهت درك مطلب بيشتر فكر كند و دقّت نمايد.
[٣] قسمتى از آيه ٢٧ سوره آل عمران است كه در فراز قبل قسمتى و در فراز بعد قسمت ديگر آيه آمده است كه مانند آيه قبل، امام ٧ اقتباس نموده و در ضمن نيايش خود آورده است: موجود زنده را از مرده خارج مىكنى و موجود مرده را از زنده.
[٤] بر اساس نظريه صدر المتألّهين و اتباعش، جنين در رحم مادر وقتى كه آمادگى پذيرش روح را پيدا كرد، روح در مرحلهاى از آن مىجوشد همانند شكر در نيشكر كه به تدريج در آن پيدا مىشود. در حكمت متعاليه ثابت كرده است كه حدوث روح، جسمانى ولى بقاى آن پس از بوار بدن روحانى است و با جسمى غير مادى و غير سجّينى محشور مىگردد.