امّا در بيان نفس اكتفا شود به مضمون بعض اخبارى كه از حضرت امير ٧ وارد شده است، بدان كه نفس از براى او مراتب چهارگانه است بعض مراتب فوق بعضى در تجرّد و بساطت و معنى اينكه در انسان چهار نفس است، به حسب مراتب است نه چهار نفس در عرض هم باشد. گفت كميل: از امير ٧ سؤال نمودم كه بشناسان به من نفس خودم را؟

فرمود: كدام نفست را مى‌خواهى كه به تو بشناسانم؟ عرض نمود: مگر غير يك نفس، نفس ديگرى هم هست؟ فرمود: از براى انسان چهار نفس است: النامية النباتية و الحسية الحيوانية و الناطقة القدسية و الكلية الالهية و از براى هر يك از اين‌ها پنج قوّه است و دو خاصيت:

فالنامية النباتية لها خمس قوى: جاذبة و ماسكة و هاضمة و دافعة و مربية و مراد از مربيّه قوّه نموّ دهنده نبات است، و لها خاصيتان: الزيادة و النقصان و انبعاثها من الكبد. يعنى اصل محلّ حصول اين نفس كبد است و اين منافات ندارد با قول حكما كه مى‌گويند: نفس نباتى قواى دماغيه است زيرا كه روح بحارى اولا از قلب حركت كند به واسطه حرارتى كه در قلب است و بالا رود از بعض شرائين به سوى دماغ پس در آن جا في الجمله كسر سورت حرارت او شود و معتدل گردد پس مركب قواى دماغيّه گردد و ابتداى ايجاد اين نفس در انسان وقت سقوط نطفه است در رحم و در نباتات وقت افتادن و قرار گرفتن تخم است در زمين مستعد، پس علقه شدن و مضغه گشتن و گوشت و استخوان به هم پيوستن مراتب ترقّيات نفس نباتى است و در اين نفس انسان و حيوان و نبات شريكند.

و الحسية الحيوانية لها خمس قوى: سمع و بصر و شم و ذوق و لمس و لها خاصيتان: الشهوة و الغضب و انبعاثها من القلب، يعنى محلّ حصول آن از قلب است و ابتدا ايجاد آن بعد از تمامى خلقت است در رحم و كار او حيات و حركت است و ظلم و غلبه است و اكتساب شهوات دنيويّه است و مراد از نفسى كه محاربه با او جهاد اكبر است، اين مرتبه از نفس است و در اين مرتبه انسان و حيوان هر دو شريكند.