شرح دعاى صباح - آقا نجفى قوچانى - الصفحة ٦٥ - بيان اجمالى في حسب المصطفوى
از حضيض ذلّت به اوج عزّت رساند و حقيقت مطلوبيّت و محبوبيّت حق از براى انسان وقتى رخ دهد كه هر رفتار و كردار و گفتارى كه از انسان صادر شود، للّه باشد نه از براى دنيا و نه از براى بهشت و نه از براى خوف از جهنّم بلكه نه از براى حصول قرب به حق چو در تمام اينها خود خواهى و خود پرستى است حتّى در صورت اخير، به جهت آنكه چون فراق عذاب اليم است از براى محب و قرب و وصال از الذّ لذايذ است پس كارى كه به جهت قرب و وصول به محبوب مىشود، حقيقتا از براى خود و خيرخواهى خود كرده چو خواستى به لذّت وصال برسى پس طالب و عاشق خودى، پس عابد حقيقى و محبّ مردانه آن است كه خودى خود را از بين برده باشد و چشم از وجه محبوب به هيچ طرف نگرداند و اگر محبوب هم او را ذرّه ذرّه كند و شكنجه و عذاب دهد چرا نگويد بلكه عدم اينها را از او هم نخواهد و الاّ خودخواه خواهد بود نه خدا خواه. لذا مىفرمود تاج العابدين و قدوة السالكين امير المؤمنين ٧: «ما عبدتك شوقا إلى جنّتك و لا خوفا من النّار بل وجدتك اهلا لها» [١] و در خبر ديگر عبادت سه قسم است: عبادت عبيد كه از ترس است، عبادت اجير كه براى اجرت است و عبادت احرار، للّه است [٢] و بالجمله خود بينى بلكه مطلق غير حق بينى كه عبارت از شرك خفى است هيچ انسانى خالى از او نيست الاّ به رياضات و مجاهدات و مساعدت توفيق حق و الاّ چون چربى كثيفى است كه نفوذ در عمل انسان كند چنانچه انسان ابدا ملتفت نشود كما قال ٧: «دبيب الشّرك على امّتى ادقّ من دبيب السّوداء على الصّخرة الصّماء في اللّيلة الظّلماء» [٣] كنايه از آنكه احساس آن در غايت
______________________________ [١] در متون موجود، عبارت مأثوره از امير المؤمنين ٧ به گونهاى است كه در صفحه قبل نقل شد، شايد مؤلّف قدس سره نقل به مضمون فرموده و يا در جايى با عبارت فوق نقل شده است كه اينجانب نديدهام.
[٢] نهج البلاغه، كلمات قصار، حكمت ٢٣٧: «ان قوما عبدوا الله رغبة فتلك عبادة التجار، و ان قوما عبدوا الله رهبة فتلك عبادة العبيد و ان قوما عبدوا الله شكرا فتلك عبادة الاحرار» يعنى: همانا گروهى خدا را به انگيزه پاداش مىپرستند اين عبادت تجارت پيشگان است، و گروهى او را از ترس (دوزخ) مىپرستند، اين عبادت، عبادت و بندگى بردگان است و گروهى او را به خاطر سپاسگزارى مىپرستند. اين عبادت آزادگان است.
[٣] تفسير الميزان (متن عربى) ذيل آيه: «قل ان كنتم تحبّون اللّه فاتّبعونى» با تفاوت عبارت و جهان بينى