ذكر شد، به طور استدلال چنانچه ذكر ايلاج ليل در نهار و بالعكس و اخراج حى از ميّت و الى آخر كه در فقره بعد ذكر مى‌شود ايضا، استدلال مانندى است از براى عموم قدرت كه مفادّ «انك على كل شيئى قدير است.

تولج اللّيل في النّهار و تولج النّهار في اللّيل. [١] الايلاج به معنى داخل كردن است و ابتدا داخل كردن شب را در روز در اوّل حمل [٢] است كه تقريبا شب و روز مساوى است، بعد تدريجا شب داخل در روز مى‌شود، روز به روز ساعات شب كاهيده مى‌شود و ساعات روز افزوده مى‌شود، به اختلاف اقاليم سبعه. مثلا در اقليم اوّل قريب سه ربع ساعت از ساعت شب داخل در ساعات روز مى‌شود، در اوّل سرطان پس ساعات روز سيزده ساعت الا ربعى باشد و ساعات شب يازده و ربعى شود و همچنين در هر اقليمى مقدارى از شب داخل در روز شود تا اقليم هفتم كه درازاى روز به شانزده ساعت الاّ ربعى رسد يا شانزده ساعت تمام برسد و شب او هشت ساعت شود و دخول روز در شب ابتداى آن از روز اول ميزان كه شب و روز مساوى شود و تدريجا روز كم شود و شب زياد شود تا اوّل جدى. و مى‌شود به يك لحاظ ابتداى دخول شب در روز را از اوّل سرطان گرفت، چو از آنجا روز كاسته و شب افزوده مى‌شود تا اوّل جدى و از اينجا ابتداى دخول ليل در روز شود تا اوّل سرطان و مقدّم داشت ايلاج ليل را در نهار بر عكس آن به جهت آن كه نهار به واسطه ملازم بودن او با نور قاهر است بر ليل به واسطه ملازم بودنش با عدم نور كه ظلمت باشد و مى‌شود كه مراد از ايلاج ليل در نهار وقت مغرب باشد، چو وقت غروب تاريكى شب از طرف مشرق داخل مى‌شود در ضوء نهار تا مضمحل مى‌سازد او را تدريجا و مراد ايلاج نهار در شب طرف صبح است كه تدريجا ضوء نهار داخل ظلمت ليل مى‌شود تا طلوع آفتاب‌

______________________________ [١] آل عمران- ٢٧، اين قسمت و قسمتهاى بعدى، از آيه مباركه اقتباس است: شب را در روز داخل مى‌كنى و روز را در شب.

[٢] حمل منطبق بر اوّل نوروز مى‌گردد كه پس از آن ثور و جوزا است، سرطان تقريبا اوّل تموز و منطبق بر اوّل تير ماه است، جهت اطّلاع از اسامى عربى و فارسى بروج ١٣ گانه به پاورقى شماره ١ صفحه ١٨ مراجعه شود.