شرح دعاى صباح - آقا نجفى قوچانى - الصفحة ٤٥ - بيان اجمالى في حسب المصطفوى

معاش و معاد و از بهترين خلعتهاى صلاح تا كه مفاسد نفس از قبيل كسل و فشل و خمول و غيرها باعث تقاعد من نشود، از رفتن به آن طرقى كه بينايى آنها را خواستم زيرا كه بينايى بى‌اثر و علم بى‌عمل خيرى در او نه، بلكه موجب حسرت و شدّت عقوبت بر مخالفت گردد.

و اغرس اللّهمّ لعظمتك في شرب جنانى ينابيع الخشوع، عطف است بر سابق، غرس به معنى كاشتن درخت است در زمين و در اين جا اين معنى مناسب نيست پس دور نيست كه اغرس مشتق جعلى باشد از غرس كه اسم چشمه است مثل استحجر از حجر و فى الحديث «غرس من عيون الجنة» و در بعضى نسخه‌ها نقل شده است بدل اغرس، اغرز، به تقديم زاء معجمه به معنى طلب كثرت، لعظمتك متعلّق است به اغرس يا به خشوع، و عظم به معنى بزرگى، شرب به كسر شين مورد و مجراى آب است. جنان به كسر جيم به معنى قلب است، ينابيع جمع ينبوع به معنى چشمه است، خشوع به معنى فروتنى است و عجز و لابه و فرق بين او و خضوع آن كه خشوع فروتنى در صورت است‌ «وَ خَشَعَتِ الاصْواتُ للرَّحْمنِ» [١] و خضوع فروتنى در بدن است به حسب مرتبه ظاهرى.

مرتبه باطنى در قلب است كه ظاهرى اثر اوست و اگر ظاهرى پيدا شود، بدون باطنى نفاق باشد [٢] چو ظاهرى اختيارى است و باطنى قهرى لهذا مطلوب، آن امر باطنى گردد و خشوع باطنى هم مراتبى دارد و اعلاى آن اگر حاصل شد، تمام مراتب حاصل خواهد بود و دور نيست كه جمعيّة ينابيع به اعتبار مراتب باشد و طلب همه مراتب عين طلب مرتبه عليا است و مرتبه علياى خشوع جنانى كه عرش الرحمن على العرش استوى في حديث القدسى: «لا يسعنى ارضى و لا سمائى بل يسعنى قلب عبدى المؤمن» [٣] است. فناء عرش در

______________________________ [١] طه- ١٠٨: و همه صداها در برابر (عظمت) خداوند رحمن خاضع مى‌گردد.

[٢] پيامبر صلى اللّه عليه و آله مى‌فرمايد: «من خالفت سريرته علانيته فهو منافق كائنا من كان» هر كه ظاهر و باطنش ناهمسان باشد، منافق است، هر كه باشد (بحار الانوار، ٧٢- ٢٠٧).

[٣] آسمان و زمين گنجايش مرا ندارد (و من بر همه اين‌ها محيطم و احاطه قيّوميّه دارم) ولى قلب بنده مؤمنم جايگاه نزول رحمت من و مرتبط به من است. آيت اللّه جوادى آملى پس از نقل اين خبر به عنوان خبر صحيح اضافه كرده به دنبال حديث «... التقى النقى»- عيون مسائل النّفس، ص ٥٧١.