آبى از سوراخ كوه اگر بيرون شود، هر كه در اين طرف كوه باشد، آب را از كوه داند به خلاف آنكه در سر كوه ببيند كه آب از آن طرف آيد و از كوه عبور كند و اگر همچو كسى بگويد «لو كشف الغطاء ما ازددت يقينا» [١] تصديق مى‌توان كرد.

نكته:

تغيير اسلوب آن كه اوّلا به طريق متعارف در استدلال سلوك نمود، بعد منتقل شد بما هو الواقع و الحقيقة من رفض حجب الأسباب.

كى شود محجوب ادراك بصير		زين سببهاى حجاب گول گير
اصل بيند ديده چون اكمل بود		فرع بيند چون كه مرد احول بود[١]

پس ترقّى فرمود از ديده متعارفى كه سوق فقرات سابقه بر آن شده است به ديده سبب سوراخ كن و مشاهده نمودن قضيه «لا مؤثّر في الوجود الاّ اللّه» [٢] كه سياق اين فقره است.

استدلال حقيقى بدان مقدّمه كه معقول در اوّل قسمت سه چيز باشد وجود و عدم و ماهيّت يعنى بود و نبود و نمايش بود و ماهيّت آن است كه به آن شئى شئى باشد، مثلا چيزى كه به آن آسمان، آسمان است و زمين، زمين و آب، آب و حيوان، حيوان و آتش، آتش و وجود و عدم بر او طارى شود و او در مقام ذات خود اقتضاى هيچ يك را ندارد و در زاويه وسط واقع شده كه به هيچ طرف ميل ندارد مگر امر خارج از ذات او، او را به طرفى برد يا به طرف وجود پس موجود به واسطه غير گردد، يا به طرف عدم پس معدوم بالغير شود و همين است معنى امكان ماهيّت كه نسبت او به طرفين على السّويه و ذات او اقتضاء ضرورت هيچ طرف را ندارد بلكه محتاج به غير است در اتّصاف به يكى از آن دو طرف و آنچه تحقّق دارد و بالاصالة و موجود است حقيقتا در واقع آن وجود است.

و امّا ماهيت چنانچه دانستى، از خود وجودى ندارد بلكه به واسطه وجود موجود

______________________________ [١] حسين انصاريان، عرفان اسلامى، شرح جامع مصباح الشّريعه، ج ٢- ٢٦٣: اگر تمام حجابها بر طرف شود، چيزى بر يقين من افزون نگردد.

[٢] امام خمينى، آداب الصّلوات، ص ٩٣، ١٣١، ٢٢٧، ٢٤٦ و ميرزا أبو الحسن شعرانى، مقدّمه اسرار الحكم، ص ٣٢، به نقل از حكما آورده است، يعنى: جز خدا مؤثرى در عالم هستى وجود ندارد.

[١] - مثنوى معنوى، دفتر پنجم، صفحه ٣٠٨، سطر ٤.