پنج رساله اعتقادى - الخواجة نصير الدين الطوسي؛ العلامة الحلي؛ الشيخ البهائي؛ عزّالدين الآملي - الصفحة ٥٧٣ - ركن پنجم در معاد

و اگر نتواند و از اداى حق الناس عاجز باشد [و] بر آن قدرت نداشته باشد، با وجود توبه قصد بايد داشت كه هرگاه كه ممكن باشد اداء كند يا حلالى حاصل كند، و اگر اصلا در دنيا ميسّر نشد، در آخرت.

[٤٨] مسأله: سؤال منكر و نكير، و عذاب قبر عاصيان را، و حشر و نشر و حساب، و پريدن كتابهاى اعمال مكلّفان از يمين و شمال، و صراط، و ميزان، و بهشت و دوزخ، و ثواب و عقاب، و غير آن از احوال آخرت همه حقّ است و واجب است اقرار و اعتقاد كردن به اينها، زيرا كه اينها همه ممكن‌اند، و خداى تعالى قادر است بر جميع ممكنات، و پيغمبر صادق القول به وقوع اينها خبر داده است، پس حقّ باشد.

[٤٩] مسأله: هر ألم‌[١] به غير رسد اگر آن غير مستحق آن ألم باشد، بر آن ألم عوض نباشد، و اگر مستحق آن ألم نباشد بر آن ألم عوض لازم باشد، پس اگر آن ألم از خداى تعالى باشد، يا خداى تعالى آن ألم را مباح كرده باشد، يا أمر كرده باشد بر آن ألم بر سبيل استعجال يا استحباب، يا تمكين كرده باشد غير ذى عقل را بر آن ألم، عوض اينها همه بر خداى تعالى باشد اگرنه ظلم لازم آيد، و بايد كه اين عوض زائد باشد بر آن ألم آن مقدار كه آن متألم بر آن راضى شود، و اگرنه حجّت لازم آيد بر خداى تعالى.

و اگر آن ألم از مكلف صادر شده باشد به غير از وجوه مذكور، عوض آن ألم بر آن مكلف باشد، و مساوات عوض با ألم در اين صورت لازم آيد، و اگرنه ظلم لازم آيد.

و عوض جزائى است كه مستحقّ باشد آن را متألم خالى از تعظيم، و جائز است كه عوض در دنيا باشد يا در آخرت يا در هر دو جهان، نفع باشد يا دفع ضرر.

[٥٠] مسأله: بدان كه رزق چيزى است كه كسى از او انتفاع تواند گرفت شرعا، به أكل يا شرب يا غير آن، و كسى ديگر را نرسد كه او را منع كند از آن، خواه مال باشد يا غير مال، مثل زن و فرزند و جاه.

و حرام روزى نيست شرعا زيرا خداى تعالى مى‌فرمايد: (وَ أَنْفِقُوا مِنْ ما رَزَقْناكُمْ)[٢] يعنى [انفاق‌] كنيد از آن روزى كه به شما داديم، و محال است كه خداى تعالى أمر كند به انفاق حرام.

و أجل آن وقتى است كه حيوان در آن مى‌رود، و أجل بر دو قسم است: أجل بلا، و أجل مسمّى.

آن‌كس كه كشته شد مثلا اگر او را در آن وقت نمى‌كشتند احتمال داشت كه مى‌زيست، و احتمال داشت كه مى‌مرد، و بعضى گويند كه البته مى‌مرد، و بعضى گويند كه البته مى‌زيست، و اين هر دو مذهب باطل و خطاست.

[١]. درد و ناراحتى

[٢]. بقره: ٢٥٤