پاسخ‌هايى براى برون‌رفت از وضعيت موجود به‌دست داده‌اند. بى‌ترديد قضاوت‌ها و چگونگى پاسخ به اين پرسش‌ها، تحولات تاريخى ايران را رقم زد و زمينه‌هاى شكل‌گيرى انقلاب اسلامى را فراهم نمود. به همين منظور، ابتدا به‌اجمال وضعيت اروپا را در قرن نوزدهم برمى‌رسيم و سپس به وضعيت ايران در اين قرن مى‌پردازيم.

الف) نگاهى به وضعيت اروپا در قرن نوزدهم‌

نخستين نكته درخور بررسى در قرن نوزدهم، وضعيت ناشى از انقلاب صنعتى و پيشرفت‌هاى تكنولوژى در اروپاست. اين پيشرفت‌ها زمينه‌اى شد براى ايجاد منطقه نفوذ در كشورهاى ديگر و ادامه سياست‌هاى استعمارى.

يك. پيشرفت فناورى و نياز اروپا به منطقه نفوذ و ادامه سياست استعمارى‌

اروپاى قرن نوزدهم كه تحت‌تأثير شرايط انقلاب صنعتى قرار داشت، به پيشرفت‌هاى فراوانى در زمينه فناورى رسيده بود. انقلاب صنعتى، دگرگونى‌هايى بزرگ در صنعت، كشاورزى، توليد و حمل‌ونقل بود كه در نيمه قرن هجدهم از انگلستان آغاز شد و پيامدهايى اجتماعى- سياسى به‌دنبال داشت؛ آن‌گونه كه طى يك قرن و نيم، به‌تدريج چهره شهرهاى اروپايى و آمريكا را دگرگون كرد.

در نيمه قرن هجدهم به‌ويژه در انگلستان كارخانه‌هاى صنعتى ايجاد و برشمار آنها افزوده شد. اين كارخانه‌ها كه بيشتر متكى به نيروى ماشين بود، براى فروش توليدات خود نيازمند بازار و همچنين براى توليد، نيازمند مواد خامى بود كه مى‌بايست از ديگر كشورها و به‌خصوص خاورميانه تأمين مى‌شد. بنابراين اروپاى قرن نوزدهم به‌دنبال منطقه نفوذى براى خود بود.

منابع نفتى خاورميانه ابتدا توجه قدرت‌هاى استعمارى نظير انگلستان و سپس آمريكا و آلمان را به خود جلب كرد؛ تاجايى‌كه در اوايل قرن بيستم، نفت اين منطقه بين شركت‌هاى انگليسى و آمريكايى تقسيم شد. در اين ميان موقعيت جغرافيايى ايران نيز به‌گونه‌اى بود كه به جولانگاه قدرت‌هاى بزرگ بدل گرديد.