امام سجاد در شش گفتار - درى نجف آبادى، قربانعلى - الصفحة ٢٢٨ - حق الله، ريشه تمامى حقوق

«شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّى بِهِ نُوحاً»[١] آرى! شريعت، ريشه در فطرت انسان ها دارد. «فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها»[٢] دين، فطرت الهى است. «وَ ذلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ».[٣]

در گوهر دين، عقلانيت، فطرت عقول و فطرت قلوب، علم و معرفت، اخلاق و كرامت انسانى، آزادى و آزادگى و تمامى اصالت ها و ارزشهاى انسانى به وديعت گذارده شده است. امام على (ع) در خطبه حقوق مى فرمايد:

«فَالْحَقُّ أَوْسَعُ الْأَشْيَاءِ فِي التَّوَاصُفِ وَ أَضْيَقُهَا فِي التَّنَاصُفِ لَا يَجْرِي لِأَحَدٍ إِلَّا جَرَى عَلَيْهِ وَ لَا يَجْرِي عَلَيْهِ إِلَّا جَرَى لَهُ وَ لَوْ كَانَ لِأَحَدٍ أَنْ يَجْرِيَ لَهُ وَ لَا يَجْرِيَ عَلَيْهِ لَكَانَ ذَلِكَ خَالِصاً لِلَّهِ سُبْحَانَه».[٤]

اين محور بسيار مهم است و اساس حقوق را در اسلام تشكيل مى دهد و ضامن اجراى حدود و حقوق است. جامعيت حقوق در اسلام از حقوق خداوند گرفته تا حقوق اعضاء و جوارح تاحقوق همه انسان ها و همه جهان آفرينش و آب و خاك و هوا و گياه و دريا و خشكى، بسيار مهم و نشان دهنده ابعاد گسترده معارف اسلامى و مسئوليت‌هاى الهى انسان در اين رابطه است.

«اتَّقُوا اللَّهَ فِي عِبَادِهِ وَ بِلَادِه».[٥]

دامنه حقوق، آن قدر وسيع و ظريف است كه انسانيت و مسئوليتهاى حقوقى او را بايد با حقوق تعريف كرد. انسان يعنى موجودى مسئول، مكلف، امانتدار و

[١] . شورى: ١٣.

[٢] . روم: ٣٠.

[٣] . بينه: ٥.

[٤] . محمد بن حسين شريف الرضى، پيشين، ج ٨، ص ٣٣٣.

[٥] . همان، ص ٢٤٢.