پس، از آن‌جا كه اذعان و ايمان، مترتّب بر ادراك است كه با توجّه به نوع و درجه ادراك، نوع و درجه اذعان و ايمان هم فرق مى‌كند. گاهى باور و اذعان به ادراكى احتمالى تعلّق مى‌گيرد و گاهى به ادراكى ظنّى و نوبتى به ادراكى يقينى.

در مواردى كه محتمل بسيار مهم باشد، نفس به انقياد آن محتمل تن مى‌دهد و به ادراك مقابلش اعتنايى نمى‌كند. پس، اذعان و ايمان و باور، هميشه مربوط به امور يقينى نيست و آيات بسيارى دلالت دارند كه خداوند متعال، نفوس را بعد از ادراك و بيان، به ايمان و اذعان مكلّف مى‌كندو در اين جا است كه معناى تعابيرى هم چون‌

التوحيد اوّل الفرائض‌[١]

معلوم مى‌شود و نيازى به تأويل و توجيه نيست.

البته در جايى، نفس بشرى به احتمال يا ظن، اعتنا مى‌كند و باور و اذعان خود را بر آن بنا مى‌كند، كه براى دستيابى به واقعيت راهى رساتر و مطمئن‌تر از آن نيابد، به خصوص در جايى كه محتمل از اهميت بسزائى برخوردار باشد. از همين نكته است كه به خوبى مى‌توان به اختلاف درجات و تنوّع باورها و انقيادات نفس پى‌برد.[٢]

از ديگر معتقدان به حجيت خبر واحد، مى‌توان از محقق اردبيلى‌[٣]، مجلسى اول‌[٤]، مجلسى دوم‌[٥]، فيض كاشانى‌[٦]، علامه كاشف الغطاء[٧]، مرحوم جزايرى مروج‌[٨]، آيت الله فاضل لنكرانى‌[٩] و مرحوم عميد زنجانى‌[١٠] نام برد.

[١]. شيخ صدوق، عيون أخبارالرضا ج ١، ص ١٠٦ و شيخ حرّ عاملى، الفصول المهمّة من أصول الأئمّة، ج ١، ص ٢٩٣ و علامه مجلسى، بحار الأنوار، ج ٦، ص ٥٨ و ج ١٠، ص ٣٦٦.

[٢]. محمد سند، نقش روايات در امور اعتقادى، فصلنامه پژوهشهاى اصولى، شماره ٦.

[٣]. مقدس اردبيلى، مجمع الفائدة و البرهان فى شرح إرشاد الأذهان، ج ٢، صص ١٨٣ و ١٨٩؛ مقدس اردبيلى، الحاشية على إلهيات الشرح الجديد للتجريد، ص ٢٣١

[٤]. محمدتقى مجلسى، روضة المتقين فى شرح من لا يحضره الفقيه، ج ٣، ص ١٨٤ و ج ١٣، ص ٢٣١.

[٥]. علامه مجلسى، مرآة العقول فى شرح أخبار آل الرسول، ج ١، صص ١٠٠ و ١٨٣ ١٨٢ و ٢٢٧؛ علامه مجلسى، بحار الأنوار، ج ٢، ص ٢٤٥ و ج ٢٧، ص ٢٧٣.

[٦]. سيد عبد الله شبّر، الأصول الأصلية، ص ١١٨.

[٧]. محمد حسين آل كاشف الغطا، الارض و التربه الحسينيه، صص ٥١ ٤٥.

[٨]. سيد محمد جعفر مروج، منتهى الدراية، ج ٥، صص ١١٠ ١٠٩.

[٩]. محمد فاضل لنكرانى، مدخل التفسير، صص ١٧٥ ١٧٤.

[١٠]. عباسعلى عميد زنجانى، مبانى و روش‌هاى تفسير قرآن، ص ٢٢٣.