به اعتقاد شهيد مطهرى، فيلسوفان اسلامى حسن و قبح را اعتبارى و نيز غيرواقعى و صد در صد بشرى و به عنوان ابزارى ساختگى براى اهداف خاص مى دانند؛ نه امورى واقعى كه بر اساس آن افعال الهى و عدل الهى تفسير شود. در حالى كه متكلمان اماميه و معتزله بر اساس كاركرد عملى عقل، حسن و قبح را ذاتى افعال و امورى واقعى مى دانند كه عقل عملى آن را كشف مى‌كند. از اين رو مى‌تواند دراعتقادات، از جمله اصول دين، مانند عدل، نبوت، امامت، معاد و حتى در اولين واجب يعنى وجوب نظر مورد استفاده قرار گيرد.

پس از روشن شدن جايگاه و كاربردهاى عقل عملى در علم كلام، مناسب است ابتدا معانى عقل عملى در كلام و فلسفه ذكرشود و در نهايت ديدگاه قرآن و احاديث و عقل سليم در اين خصوص مورد مداقه قرار گيرد.

نخستين معناى عقل عملى، قوه‌اى است كه انسان با آن حسن و قبح افعال يا بايدها و نبايدها را درك مى‌كند؛ اعم از اين كه حسن و قبح افعال ويژگى ذاتى و واقعى افعال دانسته شود، كه ديدگاه متكلمان اماميه و معتزله اين چنين است، يا آن را به مشهورات اعتبارى كه به مصالح عامه بر مى‌گردد، تفسير شود؛ كه برخى فيلسوفان آن را بيان كرده‌اند.[٢]

عقل عملى به اين معنا داراى نقش ادراكى است و تفاوت آن با عقل نظرى به مدركات باز مى گردد. عقل نظرى هست‌ها و نيست‌ها را درك مى‌كند و عقل عملى بايدها و نبايدها را. از ميان طرفداران اين نظريه مى‌توان از فارابى، ابن سينا در اشارات، علامه حلى و مرحوم سبزوارى و مرحوم مظفر و شهيد مطهرى و استاد مصباح نام برد.[٣]

[١]. مطهرى، مجموعه آثار استاد شهيد مطهرى( عدل الهى)، صص ٤٤ ٤٣

[٢]. البته فيلسوفان در تفسير بايد و نبايد ديدگاه‌هاى مختلفى دارند كه مجال طرح آن نيست، اما اكثرا آن را عقلى، به معنايى كه متكلمان اماميه و معتزله قايلند قبول ندارند.

[٣]. ر. ك: ابو نصر الفارابى، فصول منتزعه، ص ٥٤؛ ابن سينا، الاشارات و التنبيهات، ج ٢، ص ٣٥٢؛ علامه حلى، الجوهر النضيد، ص ٢٣٣؛ سبزوارى، شرح المنظومه، ص ٣١٠؛ محمد رضا مظفر، اصول الفقه، ج ١، ص ٢٢٢؛ محمد تقى مصباح، فلسفه اخلاق، ص ٤٨.