روش شناسى علم كلام، اصول استنباط و دفاع در عقايد - برنجكار، رضا - الصفحة ١٣٨ - نظريه مختار

پس خدا رسولان خويش را ميان انسان‌ها برانگيخت و انبيا را يكى پس از ديگرى به سوى آنان فرستاد، تا وفاى به پيمان فطرتش را، از آنان باز خواهند و آنان را به نعمت فراموش شده او يادآورى كنند و از راه تبليغ با ايشان احتجاج كنند و گنجينه هاى عقول را اثاره كرده بيرون آورند.

بنابراين خداوند در خرد انسان گنجينه‌هاى معرفتى قرار داده كه بدون تذكر و راهنمايى پيامبران عقل به آنها آگاهى نخواهد يافت، هر چند پس از تذكر و اثاره به نحو استقلالى اين معارف را ادراك خواهد نمود و اين همان كاركرد تعاملى و استقلالى عقل است.

كاركرد هشتم عقل در معارف دينى، كاركرد تعاملى و غير استقلالى عقل است.

در اين كاركرد عقل و وحى با يكديگر حقيقتى را بر انسان مكشوف مى‌سازد، به گونه‌اى كه عقل خواه قبل از اثاره وحى و خواه بعد از آن مستقلًا نمى‌تواند مطلب را كشف كند؛ اما به كمك وحى به حقيقت دست مى‌يابد. مثلًا اگر در يك استدلال عقل و وحى هر يك، يكى از مقدمات را بيان كند، نتيجه حاصل تعامل عقل و وحى خواهد بود. براى مثال مى‌توان استدلال زير را براى كشف و اثبات پاداش اخروى و بهشت ذكر كرد:

١. خداوند به نيكوكاران وعده بهشت داده است.

٢. عقل، خلف وعده را قبيح مى‌داند.

نتيجه: بهشت واقعيت داشته و نيكوكاران پاداش خود را در آن خواهند گرفت.

مثال ديگر براى اثبات اختيار آزاد انسان است:

١. خداوند گناهكاران را در قيامت محاكمه و مجازات خواهد كرد.

٢. محاكمه و مجازات مجبور عقلًا قبيح است.

نتيجه: گناهكاران داراى اختيار و آزادى هستند و نظريه جبر نادرست است.

يكى از تفاوت‌هاى علم كلام با فلسفه در مورد كاركرد تعاملى است. همان طور كه در مباحث مقدماتى ذكر شد، فلسفه علم تك روشى است و روش آن عقلى است در حالى كه علم كلام غير از روش عقلى، از روش نقلى نيز استفاده مى‌كند. گذشته از اين، روش عقلى و كاركردهاى عقل در فلسفه و كلام متفاوت است. يكى از تفاوت‌هايى كه قبلًا ذكر