روش شناسى علم كلام، اصول استنباط و دفاع در عقايد - برنجكار، رضا - الصفحة ٩٦ - اهميت عقل و جايگاه آن در انسان

و در جاى ديگر مى‌فرمايد:

الانسانُ بعَقله؛[١]

انسان به عقل انسان است.

امام على (ع) در حديثى ديگر تفاوت انسان، حيوان و فرشته را بدين‌گونه بيان مى‌فرمايد:

خداوند در فرشتگان عقلى بدون شهوت نهاد، در چارپايان شهوتى بدون عقل و در فرزندان آدم هر دو را قرار داد. پس هر كه عقلش بر شهوتش غالب گشت، از فرشتگان برتر و هر كس شهوتش بر عقلش پيروز شد، از چارپايان بدتر است.[٢]

بر اساس اين حديث شريف، تفاوت انسان با حيوان در عقل او، تفاوت او با فرشتگان در شهوت و تفاوتش با هر دو در تركيب عقل و شهوت و لوازم و آثارى دانسته شده است كه از اين تركيب حاصل مى‌شود. بدين جهت، انسان از دو نيروى متضاد بهره دارد كه هر يك راه خاصى را در مقابل او مى‌گشايند و او را به سوى خويش مى‌خوانند. در همين جا موضوع انتخاب مطرح مى‌شود؛ انتخاب راه عقل يا انتخاب راه شهوت و چون انتخاب صورت گرفت، مسئوليت نيز متعاقب آن مطرح مى‌شود؛ مسئوليت، تصميم و انتخاب راه.

اما فيلسوفان نيز در تعريف انسان، «حيوان ناطق» را ذكر كرده‌اند و منظور از نطق را قوه تعقّل دانسته‌اند. بنابراين «عقل» از ديدگاه آنان، مقوّم و فصل اخير و متمايز كننده او از ساير حيوانات است. اما بر اساس احاديثى كه در بالا ذكر شد، آن‌چه باعث مى‌شود انسان‌

---

[١]. تميمى الآمدى، عبدالواحد، غرر الحكم و درر الكلم، ص ٤٩.

[٢]. شيخ صدوق، علل الشرايع، ص ٤؛ الطبرسى، مشكاةالانوار، ص ٢٥١؛ علامه مجلسى، بحار الأنوار، ج ٦٠، ص ٢٩٩

« عَنْ عَلِى بْنِ الْحَكمِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ الصَّادِقَ( ع) فَقُلْتُ الْمَلَائِكةُ أَفْضَلُ أَمْ بَنُو آدَمَ فَقَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِى بْنُ أَبِى طَالِبٍ( ع) إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ رَكبَ فى الْمَلَائِكةِ عَقْلًا بِلَا شَهْوَةٍ وَ رَكبَ فى الْبَهَائِمِ شَهْوَةً بِلَا عَقْلٍ وَ رَكبَ فى بَنِى آدَمَ كلَيهِمَا فَمَنْ غَلَبَ عَقْلُهُ شَهْوَتَهُ فَهُوَ خَيرٌ مِنَ الْمَلَائِكةِ وَ مَنْ غَلَبَتْ شَهْوَتُهُ عَقْلَهُ فَهُوَ شَرٌّ مِنَ الْبَهَائِم».