روش شناسى علم كلام، اصول استنباط و دفاع در عقايد - برنجكار، رضا - الصفحة ١٢١ - كاركرد عملى

به اعمال تعلق دارد و مشهورات ناميده مى‌شود، دست مى‌يابد. مثل اين‌كه دروغ و ظلم قبيح و زشت است.[١]

ابن سينا مشابه مطالب بالا را در كتاب عيون الحكمه نيز ذكر مى‌كند.[٢] وى در رساله نفس، از ميان اين سه كاركرد تنها مورد دوم و سوم را ذكر مى‌كند[٣] و در كتاب اشارات، تنها كاركرد سوم را، البته با تفسيرى خاص بيان مى‌دارد.[٤]

معنا يا كاركرد اول عقل عملى، كاركردى عملى و غير ادراكى است. كاركرد دوم، هر چند ادراكى و استنباطى است، اما ربطى به بايدها و نبايدها ندارد. اما كاركرد سوم به بايدها و نبايدها مربوط است.

از آن‌جا كه كتاب اشارات، آخرين كتاب ابن سينا است، عبارت وى را در اين‌جا نقل كرده، كمى بيشتر آن توضيح داده خواهد شد.

وى مى‌گويد:

از جمله قواى نفس، قوه‌اى است كه نفس به جهت تدبير بدن به آن نياز دارد و نام عقل عملى، مخصوص همين قوه است. كار اين قوه، استنباط آن گروه از كارهاى انسانى و جزئى است كه بايد انجام شود، تا انسان به اهداف اختيارى خود برسد. اين استنباط از مقدمات اوّلى، مشهور و تجربى و با كمك عقل نظرى، كه كليات را ارائه مى دهد، انجام مى‌شود و عقل عملى به رأى جزئى در موردى خاص دست مى‌يابد.[٥]

بر اساس اين عبارت، احكام كلى و كبراى استدلال بر عهده عقل نظرى است، خواه اوليات، خواه مشهورات و خواه مجرّبات؛ كه اولى از يقينيات خاص، يعنى يقين مضاعف و رياضى است و سومى از يقينيات عام و شبيه يقين و دومى به اعتبارات‌

[١]. ابن سينا، الشفاء( الطبيعيات)، ج ٢، ص ٣٧؛ ابن سينا، النجاة من الغرق فى بحر الضلالات، صص ٣٣١ ٣٣٠.

[٢]. ر. ك: ابن سينا، عيون الحكمة، ص ٣١.

[٣]. ر. ك: رساله نفس، ص ٢٤.

[٤]. ابن سينا، الاشارات و التنبيهات، ج ٢، ص ٣٥٢.

[٥]. ابن سينا، الاشارات و التنبيهات، ج ٢، ص ٣٥٢.