روش شناسى علم كلام، اصول استنباط و دفاع در عقايد - برنجكار، رضا - الصفحة ١٣٥ - نظريه مختار
زندگى دنيوى دارد كه اگر انسانها بر اساس اين برنامه عمل كنند نه تنها در دنيا سعادتمند خواهند بود، بلكه به سعادت اخروى و ابدى نيز دست خواهند يافت.
بر اين اساس اگر عقلِ ابزارى در راستاى تحقق اين طرح و برنامه كه منطبق بر عقل نظرى و عملى و آموزههاى دينى است، گام بردارد و معاش دنيوى را در چارچوب اين برنامه تنظيم نمايد، وظيفه دينى خود را انجام داده است. البته اين مطلب به اين معنا نيست كه حاصل كار، بخشى از دين است، بلكه منظور اين است كه كارى دينى انجام شده و حاصل كار به نسبتى كه مبتنى بر معارف دينى باشد، دينى است.
در اين راستا كارى كه عقل ابزارى انجام مىدهد اين است كه معارف دينى را كه با عقل نظرى و عملى و استنباطى به دست آمده به زندگى عملى انسان گسترش مىدهد و اين كار را با توليد علوم مختلف و به خصوص علوم انسانى كه درصدد مديريت و تدبير زندگى دنيوى است به انجام مىرساند. البته در اين علوم از عقل نظرى و تجربى نيز استفاده مىشود.
ارتباط اين كاركرد عقل ابزارى در دين با علم كلام اين است كه علم كلام در صدد دفاع ا ز دين است و كاركرد عقل ابزارى به معناى ذكر شده نوعى دفاع از دين است، زيرا عقل ابزارى با طراحى الگوى دينى زندگى و پيشرفت، توانمندى و برترى دين نسبت به ديگر مكاتب را در عرصه عمل به اثبات مىرساند و نشان مىدهد كه زندگى بر اساس آموزههاى دينى بهتر از زندگى بر اساس آموزههاى غير دينى است و بدين سان مصداق اين حديث خواهد بود كه:
«كونوا دعاةً الى أنفسكم بغيرِ ألسنتكم»[١]؛
بدون زبان و گفتارتان به سوى [دين] خودتان دعوت كننده باشيد. اين مطلب بيانگر تعامل كلام و علوم انسانى است، نه به اين معنا كه علوم انسانى بخشى از علم كلام است.
كاركرد ششم عقل در معارف دينى اين است كه عقل نظرى و عقل عملى پس از اين كه خداوند و پيامبر و دين و وحى را اثبات كرد و نقش مفتاحى خود را ايفا نمود، در ادامه راه نيز در كنار وحى به فعاليت خود ادامه مىدهد. اين فعاليت را مى توان نقش تكميلى
[١]. كلينى، الكافى، ج ٢، ص ٧٧. اين حديث با تعابير ديگرى نيز وارد شده كه گوياى همين مطلب است. ر. ك: همان، ص ٧٨ و ١٠٥.