هيچ عقل سليمى ترديد جدّى درباره اين امور ندارد، اما وقتى تحقيق ما درباره يقينى‌ترين معرفتى است كه براى ذهن بشر قابل حصول است، كاملًا معقول است كه آنها را مورد ترديد و حتى به عنوان خطا مورد ردّ و انكار قرار دهيم.[١]

مقصود دكارت اين است كه در فلسفه بايد عقل سليم و فطرى را كه به يقين‌هاى عادى دست مى‌يابد، كنار گذاشت و از عقل رياضى كه به يقين مضاعف مى‌رسد استفاده كرد. دكارت در صدد حاكم كردن رياضيات، در همه علوم بود و اين كار را از طريق طرح رياضيات عام و حاكم كردن روش رياضى در ديگر علوم مى‌خواست انجام دهد.[٢] اما او تنها در گام اوّل فلسفه‌اش يعنى اثبات نفس موفق بود.

در خصوص فلسفه سقراط و افلاطون اگر نگاهى گذرا به مجموعه آثار افلاطون كه بيانگر آراء سقراط و افلاطون است، شود، مشاهده مى‌گردد كه همه مطالب اين آثار در محدوده عقل رياضى و بديهيات اوليه و وجدانيات نيست.

ارسطو نيز در كتاب منطق خود بر ادراك حسّى تأكيد مى‌كند و استقراء را مانند قياس معتبر مى‌شمارد.[٣] حتى برخى مفسران ارسطو بر اساس جمله‌اى از كتاب اخلاق و نيز عمل ارسطو در كتاب‌هاى مختلفش، معتقدند ارسطو نه تنها حس و استقراء، بلكه نمودها يا گمان‌هاى مشترك و به تعبير منطقيين ما، مشهورات را هم معتبر مى‌دانست.[٤]

در خصوص فلسفه اسلامى بايد گفت در كتاب‌هاى منطق كه به منزله ابزار فلسفه است استدلال يقينى از لحاظ صورى و مادى، قياس برهانى دانسته شده و مواد برهان شش قسم معرفى شده نه دو قسم. امورى چون مشاهدات حس ظاهر و متواترات نيز از اقسام يقينيات ذكر شده است.[٥] روشن است كه يقين حاصل از حواس ظاهرى و تواتر، يقين رياضى نبوده بلكه يقين عادى است.

[١]. رنه دكارت، اعتراضات و پاسخها، ص ٤٣٥.

[٢]. ر. ك: اتين ژيلسون، نقد تفكر فلسفى غرب، صص ١٤٦ ١٢٣.

[٣]. ر. ك: ارسطو، منطق( ارگانون)، ص ٤٨٤.

[٤]. ر. ك: مارتا نوسبام، ارسطو، ص ٣٦.

[٥]. ر. ك: خواجه نصيرالدين طوسى، اساس الإقتباس، ص ٣٤٥؛ علامه حلى، الجوهر النضيد، صص ٢٠٢ ١٩٩؛ محمد رضا مظفر، المنطق، صص ٢٨٩ ٢٨٤.