سماء از خود نور ندارد و ارض از خود نور ندارد و اين نور اسماء است كه تابيده و كثرت در نمايش ظهور اسماء است و الّا همه از يك منبع است. اين است كه در دعاى سحرهاى ماه مبارك رمضان حضرت باقر عليه السلام مى‌فرمايد:

«اللهمّ إنّي أسألك من أسمائك بأكبرها و كلّ أسمائك كبيرة، اللهمّ إنّي أسألك من جمالك بأجمله و كلّ جمالك جميل، اللهمّ إنّي أسألك من عظمتك بأعظمها و كلّ عظمتك عظيمة» [١]

اين فروغ اسم عظيم است كه در عالم فعلى متجلى است و اعظم از آنها اسم اعظم است.

آنچه تا كنون در باب حدوث اسمى گفته شد، بنا بر مذاق حكما بوده و سير حكما سير تعقلى است.

و اما بنا بر سير عرفانى كه از مسير ذوقيات و رياضتهاى روحى و نفسى است و ظاهراً خود مرحوم حاجى اين طريقه را در باب حدوث اسمى اخذ فرموده، تفصيل مطلب اين است كه: وقتى ما در اين عالم طبيعت، چشم طبيعى گشوده و طبيعت كثرت‌نما را با چشم كثرت بين طبيعى ملاحظه مى‌كنيم در كفر و شرك ذاتى غوطه‌ور و از توحيد ذاتى بى‌خبريم. و همچنين گرفتار شرك فعلى و به توحيد فعلى كافر مى‌شويم و باز در كفر صفت و وصف واقع و به توحيد صفت، ملحد مى‌باشيم. اين است كه من و تو و آن مى‌گوييم؛ من عالمم، من قادرم، او قدير است، او قادر است، اين قادر است، اين قدير است، آن عالم است، آن قدير است، من كردم، او كرد، اين كرد و آن كرد. بلى اگر انسان با اين چشم كثرت بين طبيعت از روزنه طبيعى، عالم كثرت نماى طبيعت را تماشا كند مشرك گشته و غير حق، كثير را مى‌بيند، ولى اگر اين چشم را بسته و چشم ديگرى گشوده و از اين طبيعت پرواز نموده و نور بصر نفس را رو به عالم بالا گرداند، عالم برزخ و عالم مثال را مى‌بيند و هنگامى كه موجودات اين عالم را زير پا گذاشت، يك مرتبه چشم بصيرت نفس بازگشته و اگر بخواهد مى‌تواند به عالم شريف و لطيف پرواز نموده و در آن عالم، موجودات لطيفه را بالعيان نه بالتعقل ببيند؛ چنانچه در خواب و تخيل صور كه با هم تفاوت دارند را مى‌بيند، البته در خواب نفس از علايق‌

[١] رجوع كنيد به: اقبال الاعمال، ص ٧٧؛ مفاتيح الجنان، اعمال سحرهاى ماه مبارك رمضان.