صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ) [١] و آن صراط «منعم عليهم» از انبياى كمل و صدّيقين است كه عبارت از رجوع عين ثابت به مقام اللَّه و فناى در آن است نه فناى در اسماى ديگر كه در حد قصور يا تقصير است طلب كند. چنانچه منسوب به رسول اكرم است كه فرموده:

كانَ اخى مُوسى‌ عَيْنُهُ الْيُمْنى‌ عَمْياءَ وَ اخى عيسى‌ عَيْنُهُ الْيُسْرى عَمْياءَ وَ انَا ذُو الْعَيْنَيْن. [٢]

جناب موسى را كثرت غلبه بر وحدت داشت، و جناب عيسى را وحدت غالب بر كثرت بود؛ و رسول ختمى را مقام برزخيت كبرى، كه حد وسط و صراط مستقيم است، بود.

تا اينجا تفسير سوره بنا بر آن بود كه عالمين حضرات اعيان باشد. و اگر عالمين حضرات اسماى ذاتيه يا اسماى صفتيه يا اسماى فعليه يا عوالم مجرده يا عوالم ماديه يا هر دو يا جميع باشد، تفسير سوره فرق مى‌كند.

چنانچه اگر «اسم اللَّه» در آيه شريفه‌ بِسْمِ اللَّهِ^ ... غير از مقام مشيت مقام ديگر باشد از اسماى ذاتيه و غير آن يا اعيان ثابته يا اعيان موجوده يا عوالم غيبيه و شهادتيه يا انسان كامل، نيز تفسير جميع سوره فرق مى‌كند. و همين طور اگر «اللَّه» الوهيت ذاتيه يا ظهوريه باشد و «رحمن» و «رحيم» در بسمله صفت براى «اسم» باشد يا براى «اللَّه»، تفسير سوره شريفه فرق مى‌كند. چنانچه اگر «باء» در بسمله براى استعانت يا ملابست، يا متعلق به ظَهَرَ باشد، يا متعلق به خود سوره، يا به هر يك از اجزاء آن باشد، فرقها حاصل شود. چنانچه نيز، به حسب مقامات قراء، از وقوع در حجاب كثرت يا غلبه وحدت يا صحو بعد المحو و يا مقامات ديگر كه سابقاً ذكر شد، تفسير سوره را بايد فرق گذاشت. و احاطه به جميع آنها و به تفسير حقيقى قرآن، كه كلام جامع الهى است، از طوق امثال نويسنده خارج است (

انَّما يَعْرِفُ الْقُرْآنَ مَنْ خُوطِبَ بِه) [٣]

و آنچه ذكر شد على سبيل الاحتمال بود. و اللَّه الهادى.

[١] «به درستى كه پروردگار من بر راه راست است.» (هود/ ٥٦)

[٢] «برادرم موسى‌ را چشم راست نابينا بود، و برادرم عيسى را چشم چپ، و من داراى دو چشم هستم.»

[٣] «قرآن را فقط آن كس كه قرآن بدو خطاب شده مى‌شناسد.» بحار الأنوار، ج ٤٦، ص ٣٤٩، «تاريخ الامام محمد الباقر»، باب ٢٠، حديث ٢.