آشنایی با قرآن ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٣٦ - تفسیر سوره انفال (١٠)

هرکس را که تو بخواهی به ذلت مینشانی. این آیه، متشابه است یعنی آن را چند گونه میشود پیاده کرد. حالا اگر ما بودیم و همین یک آیه قرآن، امکان اینکه آن را به گونهای که جبری مذهبان پیاده میکنند پیاده نماییم وجود داشت. میگوید مُلک را به هرکه بخواهی میدهی و از هرکه بخواهی میگیری؛ عزت را به هرکه بخواهی میدهی و از هرکه بخواهی میگیری.

جبری مذهب هم همین مطلب را میگوید، منتها از این مطلب نتیجهگیری میکند که هیچ چیزی شرط هیچ چیزی نیست. دیگری میگوید: نه، مشیت خدا مخصوص همه اشیاء نیست، یک مواردی هم هست که به مشیت خدا مربوط نیست؛ یک عامّی است تخصیص بردار یعنی استثناپذیر. ما خیلی کلیات در قرآن داریم که استثنا میپذیرند.

اما اگر ما آیه مورد بحث را محکمِ این آیه قرار بدهیم، مادرِ این آیه قرار بدهیم، یعنی این آیه را با آن آیه تفسیر کنیم، میبینیم هر دو صحیح و کامل است بدون اینکه هیچ ایرادی وارد باشد. آیه مورد بحث میگوید: ذلِک بِانَّ اللَّهَ لَمْ یک مُغَیراً نِعْمَةً انْعَمَها عَلی قَوْمٍ حَتّی یغَیروا ما بِانْفُسِهِمْ آن بدین جهت است که خدا هرگز چنین نبوده است، یعنی خداییاش ایجاب نمیکند و برخلاف خداییاش میباشد که نعمتی را به گزاف از مردمی بگیرد، مگر آنکه آن مردم قبلًا آنچه را که مربوط به خودشان است تغییر داده باشند. در آن آیه دیگر، از یک نظر به طور اعم بیان میکند: انَّ اللَّهَ لا یغَیر ما بِقَوْمٍ حَتّی یغَیروا ما بِانْفُسِهِمْ. اسم نعمت هم در میان نیست. اعم از نعمت و نقمت است.

معنایش این است: خداوند نعمتی را از مردمی نمیگیرد و به آنها نقمت نمیدهد مگر وضع خودشان را از آنچه که بودهاند تغییر داده باشند، و نیز نقمتی را