آشنایی با قرآن ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٢٧ - آیا اسلام یک دین جبری است؟

است؟ جواب این است که در این آیه نکتهای هست که در آن آیه نیست. قرآن اگر آیات را تکرار میکند، هرجا روی حساب معینی است. در آنجا همینقدر میگوید انَّ اللَّهَ لایغَیرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یغَیروا ما بِانْفُسِهِمْ خدا عوض نمیکند وضع مردمی را مگر خودشان خودشان را عوض کنند.

بلا تشبیه مثل اینکه کسی بیاید در مغازه شما و بگوید فلان سفته را امضا کن.

میگویید من امضا نمیکنم مگر اینکه چنین باشد. بیش از این نگفتهاید که نمیکنم.

اما یک وقت تعبیر لَمْ یک مُغَیراً [به کار رفته است.] قرآن وقتی که میخواهد سنت خدایی را بگوید که خدایی ما چنین ایجاب میکند و غیر از این محال است و این قطعی و ضروری و لایتخلف است، با این تعبیرها میگوید. مثلًا میگوید: ما کانَ رَبُّک لِیهْلِک الْقُری بِظُلْمٍ وَ اهْلُها مُصْلِحونَ [١] چنین نبوده و نیست ذات پروردگار تو که به مردمی به صرف اینکه منکر خدا هستند اما وضع خودشان را از نظر عدالت اصلاح کردهاند ظلم کند. یا: وَ ما کنّا مُعَذِّبینَ حَتّی نَبْعَثَ رَسولًا [٢] که اصولیین میگویند این آیه «قُبح عِقاب بلابیان» را بیان کرده است: ما هرگز چنین نبوده و نیستیم که مردمی را که به آنها اتمام حجت نشده است عذاب کنیم؛ یعنی خدایی ما ایجاب نمیکند و بر ضد خدایی ماست که مردمی را که به آنها اتمام حجت نشده است عذاب کنیم.

در آن آیه همینقدر گفت: انَّ اللَّهَ لایغَیرُ ما بِقَوْمٍ. ولی اینجا میفرماید: ذلِک بِانَّ اللَّهَ لَمْ یک مُغَیراً نِعْمَةً انْعَمَها عَلی قَوْمٍ این بدان موجب است که خدا هرگز چنین نبوده و نیست (در اموری که به خدا

[١]. هود/ ١١٧.

[٢]. اسراء/ ١٥.