آشنایی با قرآن ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٢٣ - آیا اسلام یک دین جبری است؟

لگد بزند، آیا ممکن است شما کینه او را به دل بگیرید و منتظر فرصت باشید که از او انتقام بگیرید؟! نه. چون برایش شخصیتی قائل نیستید. البته به همان اندازه که او جان دارد اندکی شخصیت دارد و ممکن است یک شلاق به او بزنید. اما اگر یک انسان همان لگدی را که مثلًا اسب به شما زده بزند، یک کینهای از او در دل شما پیدا میشود که خدا میداند. منتظرید هر طور هست انتقام خودتان را بگیرید، چون او انسان است و برایش شخصیت قائل هستید. خدا به بندگان خودش ظلم بکند؟! اصلًا بنده کی هست در مقابل خدا؟! نسبت بنده با خدا از نظر ناچیزی و ناقابل بودن برای انتقام گرفتن (جزای عمل غیر از انتقام است) و العیاذ باللَّه برای ظلم و تجاوز، از نسبت یک سنگ با انسان خیلی کوچکتر است. آیا خدا عبید خود را ظلم کند؟!

نکته دیگر این است که مسئلهای در کتب ادبی مطرح است که میگویند چرا خدا میگوید: انَّ اللَّهَ لَیسَ بِظَلّامٍ لِلْعَبیدِ. «ظَلّام» صیغه مبالغه است، و این جمله یعنی خدا بسیار ظلمکننده نیست. پس آیا معنایش این است که کم ظلمکننده هست؟! معمولًا جواب میدهند که در اینجا مقصود از ظلّام، ظالم است؛ لَیسَ بِظَلّامٍ لِلْعَبیدِ یعنی ظالم نیست؛ «فعّال» به معنی «فاعل» هم استعمال شده است. ولی وجه صحیحش همان است که علّامه طباطبایی دامت برکاته در تفسیر المیزان میفرمایند که برای خداوند ظالم بودن فرض نمیشود. اگر خدا ظالم باشد ظلّام است و اگر ظالم نباشد [عادل است. به عبارت دیگر] خدا یا عادل است یا ظلّام. یعنی خدا عادل است، همانطوری که هست. اگر بنا بشود خدا ظالم باشد، ظلّام یعنی بسیار ظلمکن است. چون اگر العیاذباللَّه قانون عالم بنایش بر ظلم باشد، دیگر شامل