جهت که در خارج هست محال است که نیست و نابود شود. چنانچه برای آن، عدم و نیستی فرض شود نسبت به یک امر خارجی دیگر یا نسبت به غیر زمان یا مکان وجود آن فرض خواهد شد.

مآثر اسلامی است، و این تأثر بر خلاف ادعای مستشرقان به این صورت نیست که عقاید مذهبی اسلامی چیزی را بر حکمت اسلامی تحمیل کرده باشد، بلکه الهام بخش فلسفه اسلامی شده است؛ یعنی فلسفه و حکمت اسلامی در عین حال که آزادی خود را حفظ کرده و صرفاً در چهار چوب براهین عقلی طی طریق کرده است، از کتاب و سنّت الهامهای ذی قیمتی گرفته است، و همین الهامها سبب شده است که میان الهیات اسلامی و الهیات غیر اسلامی اعم از یونانی و مسیحی و یهودی و غیره تفاوتی از زمین تا آسمان پیدا شود.

اصول مسائلی که در بحث قضا و قدر لازم است مورد توجه قرار گیرد عبارت است از:

[١]. معنی لغوی و اصطلاحی قضا و قدر.

[٢]. مفهوم قضا و قدر و لوح و قلم و کتابت و غیره در آثار اسلامی.

[٣]. تاریخچه قضا و قدر در دنیای قبل از اسلام.

[٤]. تاریخچه آن مسأله در دنیای اسلام.

[٥]. تفاوت مفهوم قضا و قدر اسلامی با سایر مکتبها.

[٦]. اقسام قضا و قدر: علمی و عینی، حتمی و غیر حتمی.

ض ٧. مسأله بدا و تغییر قضا و قدر از جانب خدا.

[٨]. امکان و یا عدم امکان تغییر و تبدیل قضا و قدر به وسیله انسان.

[٩]. نقش عوامل طبیعی و غیر طبیعی در حوادث از نظر قضا و قدر.

١٠. مسأله اجبار یا اختیار انسان از نظر قضا و قدر و آثار سوء عقیده جبر.

١١. شرور و نقصانات از نظر ارتباط با قضا و قدر.

١٢. قضا و قدر و جبر و اختیار در مکاتب مادی.

بحث درباره همه اینها خود یک رساله مستقلی خواهد بود. ما در کتاب‌ انسان و سرنوشت‌ درباره اکثر این مسائل بحث کرده‌ایم.

آنچه در این مقاله بحث شده است- پس از ذکر مقدمه‌ای درباره اینکه نظام عالم‌