تنها متوجه یک حرکت (نسبتا) عمومی می‌باشیم و آن حرکت شبانه روزی است و الفاظ زمانی ما از قبیل «گذشته»، «آینده»، «اکنون»، «همیشه»، «گاهی» و نظایر آنها ممثّل حالاتی هستند که ما با وضع حاضر از زمان عمومی خودمان، دیده یا اندیشیده‌ایم.

[١]. حدوث و قدم عالم.

[٢]. عوالم کلّی وجود.

[٣]. قضا و قدر و نحوه استناد شرور و بدیها به قضای الهی.

البته برخی مسائل دیگر هم هست که شایسته است در بحث فعل باری مورد توجه قرار گیرد از قبیل مباحث مربوط به وحی و کلام و کتاب.

ولی حکمای الهی به مناسبت خاصی که بیشتر ریشه کلامی دارد آن مباحث را در ضمن مباحث «صفات» متعرض شده‌اند.

اما مسأله حدوث و قدم عالم: یکی از مسائلی که از قدیم الایام مورد اختلاف فلاسفه و متکلمین بوده است حدوث و یا قدم زمانی عالم است. معمولًا از طرف متکلمین بر حدوث زمانی و از طرف فلاسفه بر قدم زمانی استدلال می‌شود.

متکلمین مدعی هستند که «قدیم» منحصر است به ذات واجب، غیر ذات واجب هر چه هست حادث زمانی است؛ بلکه مدعی هستند که «قدم» مساوی وجوب است و حدوث مساوی امکان، یعنی یک موجود بدان جهت نیازمند به علت و فاعل است که حادث است و اگر حادث نباشد بی‌نیاز از علت است، یعنی واجب الوجود است.

متکلمین علاوه بر این، ادعای اجماع و اتفاق می‌کنند از همه ادیان و مذاهب بر حدوث زمانی عالم، و مدعی هستند که عقیده به قدم زمانی عالم بر خلاف متّفق علیه همه ادیان است.

از طرف دیگر طرفداران فلاسفه مدعی هستند که حدوث زمانی عالم- به معنی اینکه رشته زمان که از گذشته به آینده کشیده شده است از نظر گذشته محدود و متناهی باشد و نقطه شروع داشته باشد و ما قبل آن نقطه، عدم محض باشد- نا معقول است زیرا مستلزم انفکاک معلول از علت تامّه است. لازمه قدم ذات باری قدم عالم است که فعل باری است. البته از نظر فلاسفه اصول و کلیات عالم قدیم است و افراد