و به هم بستگی نه تنها در میان یک دسته ویژه‌ای از اجزاء جهان می‌باشد بلکه تا هر جا باریک بین شده و پیش رفته و به بررسی پردازیم رشته ارتباط نامبرده را تابیده‌تر و محکم‌تر می‌یابیم. حتی آنان که برای فرار از اثبات غایت و غرض در وجود به دامن‌

اگر کسی حرکت عمومی جهان را منکر شود، امکان ذاتی جهان و اجزاء جهان را نمی‌تواند منکر شود، زیرا جهان دارای ماهیت است و لازمه ماهیت داشتن امکان ذاتی است؛ و چون همه جهان یک واحد شخصی است پس همه جهان یک واحد ممکن است، و هر ممکنی در وجود خود نیازمند به علتی ماوراء وجود خود است، پس جهان نیازمند به علت موجده است.

فایده این مقدمه علاوه این است که اگر جهان را مجموعا یک واحد خارجی ندانیم ممکن است کسی علیت وجودی اجزاء جهان را با خود اجزاء توجیه کند و بگوید در جهان، غیر متناهی حادث و ممکن و معلول وجود دارد و غیر متناهی محدث و موجد و علت وجود دارد، هر حادثه قبلی محدث و موجد و علت حادثه بعدی است، پس نیازی به علتی ماوراء اجزاء جهان نیست.

معمولًا مادی مسلکان علیت اشیاء را نسبت به یکدیگر به همین ترتیب توجیه می‌کنند.

اما پس از آنکه دانستیم جهان مجموعا یک واحد طبیعی واقعی شخصی را تشکیل می‌دهد، حکم می‌کنیم که جهان یک واحد نیازمندی است و قهراً علتی ماوراء خود ایجاب می‌کند.

پس این برهان آنگاه تمام است که آن مقدمه علاوه اثبات شود. اکنون ببینیم از چه راه می‌توان خود آن مقدمه را اثبات کرد؟

دو مطلب را باید یادآوری کنیم:

الف. فرضاً مسأله وحدت شخصی جهان اثبات نشود، خود اجزاء جهان برای توجیه علیت اشیاء کافی نمی‌باشد، زیرا اجزاء جهان که علت یکدیگر فرض می‌شوند نسبت به یکدیگر تقدم و تأخر زمانی دارند، همزمان نمی‌باشند. در مباحث «علت و معلول» و «ضرورت و امکان» ثابت شده است که علت موجده اشیاء الزاماً معیت وجودی دارد با اشیاء، آن چیزی که از معلول انفکاک می‌پذیرد علت «معدّه» است نه علت موجده و موجبه. حوادث مادی، علت اعدادی یکدیگرند و در واقع مجرای وجود