تعمق و کوشش در معرفت خدا و آیات خدا به وسیله تذکر و تفکر و نظر و استدلالات عقلی، و روایات متواتر بالمعنی نیز در همین معنی آمده است. معنی ندارد که به مقدمه‌ای که مستلزم نتیجه‌ای است امر شود اما خود نتیجه ممنوع باشد. دعوت به تذکر و تفکر برای معرفت است نه برای چیز دیگر ...» [١]

آنچه مایه تأسف است این است که در قرون متأخر طرز تفکر اهل حدیث عامّه در میان شیعه هم رسوخ یافت، در شیعه نیز گروهی پیدا شدند که هر گونه تعمق و تفکر در معارف الهی را بدعت و ضلالت شمردند در صورتی که بلا شک این نوعی انحراف از سیره پاک پیشوایان این مذهب است. البته آنچه در شیعه پدید آمد اولًا عمومیت نداشت و ثانیاً تا آن درجه شدید نبود و نمی‌توانست آن عمومیت یا شدت را که در میان دیگران پیدا شد پیدا کند، اما کم و بیش تا آن اندازه که آزار اهل تحقیق را فراهم کند در اعصار اخیر وجود داشته و دارد. صدرالمتألهین در مقدمه‌ اسفار از همین طبقه می‌نالد آنجا که می‌گوید:

«همانا گرفتار جماعتی نفهم شده‌ایم که چشمشان از دیدن انوار و اسرار حکمت ناتوان است و دیدگانشان مانند دیدگان خفّاش تاب نور را ندارد. اینها تعمق در امور ربّانی و معارف الهی و تدبر در آیات سبحانی را بدعت، و هر گونه مخالفت با عقاید عامیانه را ضلالت می‌شمارند. گویی اینان حنابله از اهل حدیث‌اند که مسأله واجب و ممکن و قدیم و حادث بر ایشان از متشابهات است و تفکرشان از حدود اجسام و مادیات بالاتر نمی‌رود ...»

جمله‌ای به رسول اکرم نسبت داده شده است که:

علیکم بدین العجائز.

بر شما باد به دین پیر زنان.

این جمله مستمسکی شده برای منکرین تعمق و تدبر در معارف غیبی و مسائل ماوراء طبیعی.

[١] المیزان ج ٨/ ص ١٥٧.