و اگر درست تأمل شود، از این نظر موجودات جهان از علل وجودات خود اندازه وجود می‌گیرند، مانند یک کالای صنعتی که از قالب و ماشین و ابزارهای دیگر و مواد اولیه خود چگونگی وجود از مقدار و شکل و رنگ و خوبی و بدی جنس و مهیت کسب کرده و اندازه می‌گیرد.

نتیجه‌

از راه نظر اول، جهان و اجزاء آن را به واجب الوجود نسبت داده ضرورت هستی آنها را «قضا» می‌نامیم که به معنای حکم قطعی است.

علل مفیضه و موجده خود دارند و هر نقصان و حدّ و اندازه‌ای که دارند از ناحیه شرایط قابلی است. پس قدر و اندازه از شرایط قابلی پدید می‌آید. و از طرفی قبلًا گفتیم که شرایط قابلی و مادی، بعضی جانشین بعضی دیگر می‌گردند. پس آنچه تغییر می‌پذیرد قدر اشیاء است نه قضای آنها که حتمی و لا یتخلّف است.

در روایت آمده است که:

«علی (ع) در سایه دیوار کجی نشسته بود و چون آن را مشرف به خرابی دید از آنجا حرکت کرد و در زیر سایه دیگری نشست. شخصی به آن حضرت عرض کرد: «تفرّ من قضاء اللّه» آیا از قضای الهی فرار می‌کنی؟ فرمود: «افرّ من قضاء اللّه الی قدر اللّه» یعنی از قضای الهی به قدر الهی فرار می‌کنم.» « (*)»

این روایت به همین مطلب دلالت می‌کند.

اما مسأله انتساب یا عدم انتساب شرور به ذات باری تعالی در گذشته درباره‌اش در سه فصل بحث کرده‌ایم:

یکی اینکه شر امر عدمی است. دیگر اینکه این اعدام که «شرور» نامیده می‌شوند از لوازم ضروری و لا ینفک جهان طبیعت‌اند. سوم فوائد و آثار شرور.

______________________________
(*) توحید صدوق، چاپ سنگی، ص ٣٣٧.