زهی نادان که او خورشید تابان‌		به نور شمع جوید در بیابان‌
اگر خورشید بر یک حال بودی‌		شعاع او به یک منوال بودی‌
ندانستی کسی کان پرتو اوست‌		نبودی هیچ فرق از مغز تا پوست‌
جهان جمله فروغ نور حق دان‌		حق اندر وی ز پیدایی است پنهان‌
چه نور حق ندارد نقل و تحویل‌		نیاید اندر او تغییر و تبدیل‌

گویند از جنید بغدادی پرسیدند: «ما الدّلیل علی وجود الصّانع؟» چه دلیلی بر وجود خدا هست؟ گفت: «اغنی الصّباح عن المصباح» یعنی روشنی صبح ما را از چراغ بی‌نیاز کرده است‌ « (*)».

حکمای اسلامی کوشیده‌اند به استدلالی عقلی راه یابند که در آن استدلال مخلوقات واسطه اثبات نباشند. بو علی سینا برهان معروف خود را که از راه تقسیم موجود به واجب و ممکن، و نیازمندی ممکن در وجود به مرجّح، و امتناع دور و تسلسل علل، وارد شده است «برهان صدّیقین» می‌خواند و مدعی است این برهان بر سایر براهین شرافت دارد زیرا اشیاء و مخلوقات واسطه برای اثبات حق قرار نگرفته است.

در برهان بوعلی اشیاء واسطه اثبات ذات واجب قرار نگرفته‌اند آنچنانکه متکلمان و ارسطوئیان اشیاء را از این جهت که حادث یا متحرکند واسطه قرار داده‌اند. آنچه در برهان بوعلی وجودش مسلّم و قطعی گرفته شده است مطلق موجود است که نقطه مقابل آن انکار هستی به طور مطلق است. پس از آنکه در اصل وجود موجودات تردید نکردیم؛ یعنی همین قدر که سوفسطائی نشدیم، یک تقسیم عقلی به کار می‌بریم که موجود یا واجب است و یا ممکن، شقّ سوم محال است، سپس نیازمندی ممکن را به مرجّح که بدیهی اوّلی است مورد استناد قرار می‌دهیم، آنگاه با امتناع دور و تسلسل که مبرهن است نتیجه نهایی را می‌گیریم. چنانکه پیداست در این برهان مخلوقات و موجودات جهان واسطه اثبات قرار نگرفته است، یک محاسبه صرفاً عقلانی ما را به نتیجه رسانیده است.

بوعلی در نمط چهارم اشارات پس از بیان این برهان بر وجود خداوند و براهین دیگری که از این برهان نتیجه می‌شود بر وحدانیت و صفات خداوند، چنین به خود می‌بالد:

(*) شرح گلشن راز محمد لاهیجی، ص ٦٩.