تفسیر و مفسران - معرفت، محمدهادی - الصفحة ٦٣ - تفسیر به رأی

زبان عربی متبحر باشد؛ ٢. حمل لفظی که دارای چند معناست بر یکی از معانی آن زیرا مفسر باید در علوم مختلف اطلاعات وسیع داشته باشد؛ مثلا از زبان و ادبیات عرب، باید در صرف، نحو و لغت تبحر داشته باشد، در علم اصول، اطلاعاتی که به وسیله آن بتواند تعریف اشیاء، صیغه‌های امر و نهی، خبر، مجمل و مبیّن، عموم و خصوص، ظاهر و مضمر، محکم و متشابه و مؤوّل، حقیقت و مجاز، صریح و کنایه، مطلق و مقیّد و ... را بداند، و در علم فقه، حداقلّ توانایی‌ای که بتواند برای استنباط خود استدلال نماید، نیاز دارد. پس از اینها هم در خطر لغزش است و باید در مقام اظهار نظر بگوید: شاید این طور باشد، و جز در مواردی که ناگزیر از فتوا نباشد، قاطعانه اظهار نظر نکند» [١].

تفسیر به رأی‌

احادیثی نقل شده که مردم را از تفسیر به رأی بر حذر داشته است، و ظاهر گرایان پنداشته‌اند که سخن گفتن درباره مفاهیم قرآن تفسیر به رأی است و باید از آن اجتناب نمود، از آن رو که حقیقت امر بر ایشان مخفی مانده و با دقت نظر در محتوای آن ننگریسته‌اند. برای روشن شدن مطلب ابتدا متن احادیث [٢] را ذکر می‌کنیم و سپس به دقت در محتوای آن می‌نگریم:
١. شیخ صدوق از امیر مؤمنان علیه السّلام روایت کرده که: رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود:
«خدای جلّ جلاله می‌فرماید: هر کس به رأی و دلخواه خویش گفتار مرا تفسیر کند به من ایمان نیاورده است» [٣].
٢. همچنین از آن حضرت علیه السّلام نقل شده که- به شخصی که مدعی وجود تناقض در قرآن بود- فرمود: «مبادا که قرآن را به رأی خود تفسیر نمایی، مگر اینکه از طریق دانشمندان آن را دریافت کنی؛ زیرا چه بسا آیه‌ای که شبیه کلام بشر است، ولی کلام

---

[١] البرهان فی علوم القرآن، ج ٢، ص ١٦٨- ١٦٤.
[٢] این احادیث را مرحوم مجلسی در بحار الانوار، کتاب القرآن، باب ١٠، ج ٨٩، ص ١٠٧- ١١٢ نقل کرده است.
[٣] امالی مرحوم صدوق، ص ٦، مجلس دوم.