چون در جای خود، از متشابهات و انواع آن در قرآن و اسباب موجبه آن سخن گفته‌ایم، اکنون فقط به ذکر معانی تأویل در عرف قرآن و استعمال اندیشمندان پیشین بسنده می‌کنیم.

معانی تأویل‌

در قرآن کریم، تأویل به سه معنا آمده است:
١. توجیه ظاهر لفظ یا عمل متشابه به گونه‌ای صحیح که مورد قبول عقل و مطابق با نقل باشد که ممکن است مصداق تأویل بدین معنا در متشابه قولی، آیه مبارکه «فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِیلِهِ» [١]، و در عمل متشابه، جریان مصاحب موسی که در آیات سوره کهف بدان اشاره رفته است:
«سَأُنَبِّئُکَ بِتَأْوِیلِ ما لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَیْهِ صَبْراً» [٢]. و «ذلِکَ تَأْوِیلُ ما لَمْ تَسْطِعْ عَلَیْهِ صَبْراً» [٣] باشد.
٢. تعبیر خواب، که تأویل به این معنا هشت بار در سوره یوسف- آیات ٦ [٤]، ٢١ [٥]، ٣٦ [٦]، ٣٧ [٧]، ٤٤ [٨]، ٤٥ [٩]، ١٠٠ [١٠]، ١٠١ [١١]- آمده است.
٣. فرجام و حاصل کار؛ به عبارت دیگر، تأویل یک موضوع یعنی آنچه که آن موضوع بدان منتهی می‌شود؛ مانند آیه مبارکه «وَ زِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِیمِ، ذلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلًا» [١٢] که «أَحْسَنُ تَأْوِیلًا» یعنی بهتر و با سرانجامی نیکوتر. شاید بتوان آیه

[١] «آنان که در دل‌هایشان انحرافی است، از قرآن آنچه را که مبهم است برای ایجاد شورش و آشوب و جستن تأویل بر می‌گزینند». آل عمران ٣: ٧.
[٢] «به زودی تو را به گزارش آنچه که بر آن صبر نتوانستی بکنی، خبردار می‌کنم». کهف ١٨: ٧٨.
[٣] «این است گزارش آنچه که بر آن نتوانستی صبر کنی» کهف ١٨: ٨٢.
[٤] «وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحادِیثِ؛ و تعبیر خواب‌ها را به تو می‌آموزد».
[٥] «وَ لِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحادِیثِ؛ تا او را تعبیر خواب بیاموزیم».
[٦] «نَبِّئْنا بِتَأْوِیلِهِ إِنَّا نَراکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ؛ ما را از تعبیر آن خبردار کن که تو را از نیکوکاران می‌بینیم».
[٧] «قالَ ... إِلَّا نَبَّأْتُکُما بِتَأْوِیلِهِ؛ گفت: ... مگر آنکه من از تعبیر آن به شما خبر می‌دهم».
[٨] «وَ ما نَحْنُ بِتَأْوِیلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِینَ؛ و ما به تعبیر خواب‌های آشفته دانا نیستیم».
[٩] «أَنَا أُنَبِّئُکُمْ بِتَأْوِیلِهِ فَأَرْسِلُونِ؛ مرا [به زندان بفرستید تا شما را از تعبیر آن خبر دهم».
[١٠] «وَ قالَ یا أَبَتِ هذا تَأْوِیلُ رُءْیایَ؛ و [یوسف گفت: ای پدر، این است تعبیر خواب پیشین من».
[١١] «وَ عَلَّمْتَنِی مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحادِیثِ؛ و از تعبیر خواب‌ها به من آموختی».
[١٢] «و پیمانه را چون بپیمایید، با ترازوی درست وزن کنید که این بهتر و عاقبت آن نیکوتر است» اسراء ١٧: ٣٥.