شده است.
در گذشته برخی از احادیث را که نشان از همت و اشتیاق پایان ناپذیر وی به فراگیری دانش داشت به طوری که او را وادار می‌کرد به در خانه‌های صحابه برود، خاطر نشان کردیم؛ [١] در اینجا نیز به مناسبت بحث، به برخی از آن موارد اشاره می‌کنیم:
تعداد زیادی از محدثین از ابن عباس نقل کرده‌اند که گفت: «همواره میل داشتم که دو تن از زنان پیامبر را که آیه «إِنْ تَتُوبا إِلَی اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُما ...» [٢] درباره آنان نازل شده بشناسم تا اینکه در یکی از سفرهای حج من با عمر همراه شدم. او در میان راه برای قضای حاجت کناره گرفت و من هم با او رفتم. پس از انجام، آب بر دست‌های او می‌ریختم تا وضو بگیرد، به او گفتم: آن دو تن از زنان پیامبر که درباره آنان آیه «إِنْ تَتُوبا إِلَی اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُما ...» [٣] نازل شده کدامند؟ گفت: شگفتا! تو آن را نمی‌دانی؟! آنان عایشه و حفصه بودند» [٤].
در تفسیر قرطبی گزارش این واقعه چنین آمده که ابن عباس می‌گوید: «مدت دو سال در صدد بودم تا از عمر نام آن دو تن از زنان پیامبر را که بر وی سخت گرفتند بپرسم، ولی بیم برخورد تند وی را داشتم، تا بالأخره جرأت کرده از او پرسیدم و او گفت: آن دو، حفصه و عایشه بودند»! [٥] ابن عباس در توجه به شأن نزول آیات نهایت کوشش خود را به کار می‌بست و در این فن سرآمد دیگران بود؛ به گونه‌ای که نامش بارها در کهن‌ترین نوشتار درباره شأن نزول آیات قرآن، یعنی «سیره ابن اسحاق»- که خلاصه‌اش در ضمن «سیره ابن هشام» آمده- تکرار شده است. ابن اسحاق می‌گوید: «از ابن عباس نقل شده که:
درباره نضر بن حارث هشت آیه از قرآن نازل شده است؛ از آن جمله آیه «إِذا تُتْلی عَلَیْهِ آیاتُنا قالَ أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ» [٦]. همچنین همه آیاتی که در آن از «اساطیر» [٧] سخن رفته

[١] الاصابه، ج ٢، ص ٣٣٢- ٣٣١.
[٢] «مگر [شما دو زن به درگاه خدا توبه کنید، که دل‌های شما سخت منحرف گشته است». تحریم ٦٦: ٤.
[٣] همان.
[٤] الدر المنثور، ج ٦، ص ٢٤٢.
[٥] الجامع لاحکام القرآن، ج ١، ص ٢٦.
[٦] «چون آیات ما بر او خوانده شود گوید: افسانه‌های پیشینیان است». قلم ٦٨: ١٥.
[٧] واژه اساطیر جمعا ٩ بار در سوره‌های مکّی تکرار شده است: انعام ٦: ٢٥. انفال ٨: ٣١. نحل ١٦: ٢٤. مؤمنون ٢٣: ٨٣. فرقان ٢٥: ٥. نمل ٢٧: ٦٨ احقاف ٤٦: ١٧. قلم ٦٨: ١٥ و مطفّفین ٨٣: ١٣.