تفسیر و مفسران - معرفت، محمدهادی - الصفحة ٢٣٧ - صحابه مفسر
مبالغه خاورشناسان
اشاره
خاورشناسان در مورد اخذ حدیث از بنی اسرائیل بسیار مبالغه کردهاند. که سخن آنان از نظر ناقدان مردود شناخته شده است.
گلدزیهر میگوید: «روایات اسلامی بر این دلالت دارند که ابن عباس- شخصا- به جهت نزدیک بودن به پیامبر، بخش عمده تفسیری را که مورد اطمینان است از او گرفته است، [١] ولی ناقلان این روایات- همان طور که در موارد مشابه دیگر هم، چنین غفلتی رخ داده است- به راحتی از این نکته غفلت ورزیدهاند که ابن عباس هنگام وفات پیامبر، نوجوانی بوده که سن او از ١٠ تا ١٣ سال تجاوز نمیکرده است».
وی میگوید: «قابل قبولتر از آن، اخبار دیگری است که میگوید: ابن عباس اشکالی نمیدید- در مواردی که شک داشت- به کسانی که فکر میکرد نسبت به آن مطلب دانشی دارند مراجعه کند و در موارد فراوانی آمده که در تفسیر واژههای قرآن به فردی به نام «ابو جلد» رجوع میکرد که ظاهرا باید همان «جیلان بن فروه ازدی» باشد که چون کتابهایی خوانده بود مورد توجه بود» [٢].
گلدزیهر ادامه میدهد: «در میان دانشمندانی که مورد اعتماد ابن عباس بودهاند اسم دو نفر یهودی که اسلام آورده بودند یعنی کعب الاحبار و عبد اللّه بن سلام فراوان به چشم میخورد. همان طور که در میان آنان، به شکل فراگیری اهل کتاب وجود دارند؛ یعنی همانها که درباره روایتهایشان هشدار داده شده است؛ این غیر از مواردی است که خود ابن عباس از آن منع میکرد، و حق این است که اسلام آوردن آنان موجب شده بود که بر آنان گمان دروغگویی نرود و در شمار دانشمندانی به حساب آیند که سخنانشان مورد تردید نباشد» [٣].
[١] دکتر عبد الحلیم نجّار که نوشته او را به عربی برگردانده است بر وی اعتراض نموده میگوید: «این روایات خیالی گلدزیهر در کدام کتاب است؟ و اگر هست ارزش آن از نظر دانشمندان نقّاد چقدر است». مذاهب التفسیر الاسلامی، ص ٨٤. سخن صحیح در این باره همان است که در گذشته بیان داشتیم؛ یعنی ابن عباس تفسیر خود را از صحابه و به ویژه امیر مؤمنان علیه السّلام آموخته است. بنابراین او تفسیر را از پیامبر با واسطه- از طریق صحابه- دریافت کرده است.
[٢] عسکری در کتاب «التصحیف و التحریف» ص ٤٠٩ میگوید: «او کتابهایی داشت (نوشته بود) و گردآورنده اخبار فتن و ملاحم بود».
[٣] در آینده نزدیک روشن خواهد شد که واقعیّت، درست بر عکس است؛ زیرا یهود و اهل کتاب عموما از نظر