تفسیر و مفسران - معرفت، محمدهادی - الصفحة ٥٢٤

انبیا آموخته است و ما نیز بدان آگاهیم» [١].
معنای سخن امام که می‌فرمایند بدا از آن علم است «یکون منه البداء» آن است که منشأ بدا همان علم ازلی مخزون خداوند است که تغییر ناپذیر است. بنابر این دو گونه علم داریم: علمی که بدا از آن نشأت می‌گیرد که لوح محفوظ است و دیگری علمی که بدا بدان تعلق می‌گیرد که «لوح محو و اثبات» است.
امام علیه السّلام در سخن دیگر می‌فرمایند: «هر کس گمان کند که برای خداوند عزّ و جلّ چیزی آشکار شده که در گذشته نمی‌دانسته است، از او برائت بجویید و بیزار باشید» [٢]. بدای باطل و محال بر خداوند سبحان همین است که در ضمن این سخن امام علیه السّلام آمده است.
٢. «هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ طِینٍ ثُمَّ قَضی أَجَلًا وَ أَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ» [٣]. اجل دو گونه است:
یکی اجلی که بر حسب سرشت و ذات و استعداد اشیا مقدر شده است و کسانی که- بر اساس تعلیم خداوند- از اسرار وجود آگاهی دارند بدان واقفند و بدا در همین بخش از اجل جاری می‌شود؛ دیگری «أجل مسمّی» که در نزد خداوند و در علم مخزون و تغییر ناپذیر است که به تعبیر امام صادق علیه السّلام بدا از آن نشأت می‌گیرد.
فخر رازی در تفسیر این آیه و آیه پیش دچار حیرت گشته می‌گوید: «درباره آیه «وَ أَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ» مفسران اختلاف دارند و چند نظر ابراز کرده‌اند:
١. «قَضی أَجَلًا» مربوط به اجل‌های گذشتگان و «أَجَلٌ مُسَمًّی» مربوط به اجل باقی ماندگان است؛ ٢. اولی مربوط به اجل موت و دیگری مربوط به اجل قیامت است؛ ٣. اولی اجل زندگی این دنیاست و دومی اجل حیات برزخ؛ ٤. اولی ناظر به قبض روح به هنگام خواب و دومی ناظر به قبض روح در وقت مرگ است؛ ٥. مقصود از نوع اول، مقدار سپری شده عمر است و منظور از دومی باقی مانده

---

[١] بحار الانوار، ج ٤، ص ١١٠- ١٠٩، شماره ٢٧.
[٢] همان، ص ١١١، شماره ٣٠.
[٣] «اوست کسی که شما را از گل آفرید؛ آنگاه مدّتی را [برای شما عمر] مقرر داشت، و اجل حتمی نزد او است». انعام ٦: ٢.