شاید گسترده‌ترین اثری که از ابن عباس در مهارت وی در شناخت لغت و اشعار عرب بر جای مانده است، مجموعه مسایلی است که نافع بن ازرق خارجی [١] از ابن عباس پرسیده است. وی نزد ابن عباس آمد و از او سؤالاتی- نه در پی دانایی که از روی لج‌بازی و عناد- پرسید. او زبان عربی را نیک می‌دانست و رییس و دانای قوم خود بود. در صدد مطرح ساختن مذهب خود تلاش می‌کرد تا شاید بر مثل ابن عباس چیره گردد.
این ماجرا آن گونه که سیوطی در «الاتقان» آورده است چندان قابل باور نیست؛ گویا زیادتی یا تحریفی در آن رخ داده است، ولی در هر حال شیوه ابن عباس را در تفسیر قرآن روشن می‌سازد و مهارت ادبی والای وی را گواهی می‌دهد. سیوطی می‌گوید: «تا کنون موارد زیادی از استشهاد ابن عباس به اشعار را هنگام توضیح واژه‌های مشکل قرآن نقل کردیم که طولانی‌ترین آنها، مسائل ابن ازرق است».
سپس تمام آن مسائل را به نقل از کتاب «الوقف» ابن انباری و «المعجم الکبیر» طبرانی در «الاتقان» [٢] آورده است که در اینجا بخشی از آن را ذکر می‌کنیم:
«ابن عباس در مسجد الحرام نشسته بود، مردم دور تا دور او را گرفته بودند و از او درباره تفسیر قرآن می‌پرسیدند. در این حال نافع بن ازرق به نجدة بن عویمر [٣] گفت:
برویم نزد این فرد که با گستاخی و به رغم نادانی و کم دانشی به تفسیر قرآن پرداخته است. آن دو نزد ابن عباس آمده گفتند: از تو پرسش‌هایی درباره قرآن داریم که می‌خواهیم برایمان تفسیر کنی و شاهد صدق آن را از کلام عرب بیاوری؛ زیرا خداوند قرآن را به زبان عربی آشکار فرستاده است. ابن عباس گفت: بپرسید! ١. نافع نخستین پرسش را درباره آیه «عَنِ الْیَمِینِ وَ عَنِ الشِّمالِ عِزِینَ» [٤] مطرح

[١] نافع بن ازرق حنفی حروری، سر کرده گروه «ازارقه» از فرقه خوارج است که آراء و مذهبشان بدو منتهی می‌گردد. وی به سال ٦٥ درگذشت.
[٢] الاتقان، ج ٢، ص ٨٨- ٥٦.
[٣] نجدة بن عامر حنفی حروری، رئیس فرقه «نجدیه» بود. وی در شورش‌های آن زمان نقش داشت. به سال ٦٩ مرد.
[٤] «از راست و چپ [تو را] فرا گرفته‌اند». معارج ٧٠: ٣٧. یعنی همچون حلقه‌وار اطراف تو گرد آمده‌اند.