است» [١]، تنها مراجعه به یک آیه با اعمال قواعد شناخته شده، بدون آنکه شخص از قبل نسبت به تمامی آیات دیگر متناسب با آن، شناخت پیدا کرده و در تدبر آنها کوشیده باشد، کفایت نمی‌کند. بنابراین تفسیر به رأی در واقع به شیوه به کار برده شده برای فهم قرآن برمی‌گردد نه به خود فهم قرآن؛ یعنی نهی از تفسیر به رأی تنها ناظر به این نکته است که کتاب خدا به شیوه‌ای تفسیر شود که کلام دیگران درک می‌شود. اینجاست که هر چند در مقام فهم، به رأی صواب هم رسیده باشد باز هم نکوهیده است؛ زیرا به هر حال شیوه را اشتباه برگزیده است.- در ادامه می‌افزاید:- شاهد این مدعا اینکه در زمان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله هنوز قرآن یک جا گرد آوری نشده بود و تنها به صورت سوره‌ها و آیه‌هایی پراکنده در دست مردم وجود داشت؛ لذا امکان وقوع در ورطه اشتباه به هنگام تفسیر هر بخشی به طور جداگانه بسیار جدی بود.
خلاصه بحث اینکه: آنچه در حدیث از آن نهی شده تنها این است که مفسر در مقام تفسیر نوعی استقلال برای خویش قائل باشد و تنها به نظر خودش- بدون توجه به نظرات دیگران و مراجعه به آنها تکیه نماید. این نهی ایجاب می‌کند که در تفسیر قرآن به جهت دیگری توجه نماید، و آن از نظر احتمال، دو امر بیش نیست:
١. قرآن، ٢. سنت. حال اگر منظور از آن «جهت دیگر» سنت باشد که در هنگام تفسیر باید به آن رجوع کند، با این صفت که قرآن «تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ» [٢] است سازگار نیست، کما اینکه با خود سنت هم تعارض دارد، چون سنت هم در موارد مشکوک، به خود قرآن ارجاع داده می‌شود؛ در نتیجه برای تفسیر قرآن جز خود قرآن هیچ مرجعی برای مراجعه باقی نمی‌ماند- که حق هم همین است- چون آیات قرآن خود به تنهائی مفسر همدیگرند و گویایی هر آیه در ارتباط با آیه دیگر بوده و هر یک گواه صدق دیگری است» [٣].
سخن استاد علامه طباطبایی قدّس سرّه در اینجا، تحقیقی بایسته نسبت به روش فهم قرآن به حساب می‌آید. ایشان در مقدمه تفسیر می‌فرماید: «در فهم معانی آیات تنها اکتفا نمودن به انس و عادت، فرد را در راه رسیدن به عمق مقاصد قرآن دچار

[١] نهج البلاغه صبحی صالح، خطبه ١٣٣.
[٢] نحل ١٦: ٨٩.
[٣] تفسیر المیزان، ج ٣، ص ٧٩- ٧٧ و ج ١، ص ١٠.