گمارده شود؛ خصوصا اینکه کار او چیزی شبیه کار مأمورین جمع‌آوری مالیات باشد! آری، چیزی نیست که درباره شخصیتی به سان مسروق بن اجدع که پیشوایی الگو و یکی از صاحب نظران بزرگ است قابل پذیرش باشد؛ از این رو به نظر می‌رسد کارگزار آن ناحیه باید کس دیگری باشد! ثالثا: خطیب بغدادی می‌گوید: «مسروق بن اجدع همدانی وادعی که کنیه‌اش ابو عایشه است به سال ٦٣ در کوفه درگذشت، او در این هنگام ٦٣ سال داشت» [١]، ولی ابن اثیر بر آن است که: «مسروق بن اجدع در سال ٦٢ یا ٦٣ در مصر وفات یافت» [٢] و چنان که ابن حجر آورده است: «در سلسل وفات یافت» [٣]. بدین ترتیب درباره جای قبر او سه قول است که قول اول صحیح‌تر به نظر می‌رسد.
اما آن کسی که در مصر وفات یافته احتمالا عکّی- از دوستان معاویه- است و آن کسی که مأمور جمع‌آوری زکات بود و بر سلسله گمارده شده بود ممکن است ابن وائل باشد. و اللّه العالم اما اینکه او را از فرماندهان لشکر ابن زیاد به شمار آورده‌اند- بنابر آنچه در «مسترشد» آمده است- [٤] کاملا بی‌اساس می‌نماید، چه اینکه او مسروق بن وائل حضرمی، از لشکریان کوفه است که برای جنگ با حسین بن علی علیه السّلام در کربلا بسیج شده بودند. ابو مخنف از عطاء بن سائب از عبد الجبار بن وائل حضرمی از برادرش مسروق بن وائل نقل کرده است که گفت: «در صف اول سپاهی بودم که برای نبرد با حسین به راه افتاده بود؛ با خود گفتم: اگر در صف اول باشم شاید سر حسین نصیب من گردد و بدین وسیله جایگاهی نزد عبیداللّه بن زیاد بیابم ...» [٥]. او زمان پیامبر صلّی اللّه علیه و اله را درک کرده بود و با گروهی از مردم حضرموت خدمت رسیده بود. [٦]
اما دفاع مسروق بن اجدع از عثمان شاید تنها به خاطر حفظ وحدت و عدم تفرقه بوده است نه اینکه به عثمان عقیده‌ای داشته باشد؛ از این روست که گفته‌اند: او از

[١] تاریخ بغداد، ج ١٣، ص ٢٣٥.
[٢] الکامل فی التاریخ، ج ٤، ص ١١٠.
[٣] تهذیب التهذیب، ج ١٠، ص ١١١.
[٤] قاموس الرجال، ج ٨، ص ٤٧٥.
[٥] تاریخ طبری، ج ٥، ص ٤٣١.
[٦] الاصابه، ج ٣، ص ٤٠٨، شماره ٧٩٣٣. حاشیه الاستیعاب، ج ٣، ص ٥٣١ و ٥٣٢. أسد الغابه، ج ٤، ص ٣٥٤.